Op 8 juni 2026 was ik te gast in de serie ‘Bucketlist Filosofie’ in de Rode Hoed.

De Rode Hoed organiseerde een gesprek over ecofeminisme aan de hand van het werk van filosoof Val Plumwood. Met mooie lezingen van Lisa Doeland en Katrien Schaubroeck. Moderator was voormalige Denker des Vaderlands Daan Roovers. En ik vertelde hoe het gedachtengoed van Plumwood aansluit bij mijn visie op dierenwelzijn en dierenrechten.

Plumwood gebruikt het begrip terra nullius — leeg land. Oorspronkelijk een koloniale term: land zonder Europese bewoners werd simpelweg ‘leeg’ verklaard, niemandsland. En dus vrij om te nemen. Plumwood laat zien dat we hetzelfde denken toepassen op de natuur. Alles wat niet menselijk is, heeft geen waarde. Het staat er voor óns. Om te gebruiken, om van te profiteren.

Dat is zo vanzelfsprekend geworden dat we het niet eens meer zien.

En dieren? Die zijn het duidelijkste voorbeeld. In onze maatschappij is een koe geen subject met een eigen leven. Een kip is geen levend wezen met gevoel. Ze zijn grondstof. Terra nullius.

Plumwood — zelf bijna opgegeten door een krokodil — doorprikte die illusie. Wij staan niet buiten de natuur. Wij maken er deel van uit. En als we dieren behandelen als leeg land, zeggen we eigenlijk: hun leven telt niet.

Gisteren zat ik op het podium met mensen die dat ook voelen. En in de zaal nog veel meer. Dat geeft energie.

Want het kán anders. En het moet.

Dit artikel werd op 26 januari 2026 gepubliceerd op Joop.nl.

Zaterdag vond een opmerkelijk congres plaats, georganiseerd door wat in omvang de grootste vakbond ter wereld is. Maar de achterban was afwezig. Niet uit desinteresse, maar omdat zij vastzit op het werk. Letterlijk. Het gaat om dieren in de veehouderij.

Wie de veehouderij economisch analyseert, ziet een sector die draait op arbeid. Dieren produceren melk, eieren en vlees. Hun inzet is structureel, (vaak) langdurig en onmisbaar voor het verdienmodel. Toch ontbreken zij volledig in de institutionele inrichting van die sector. Ze hebben geen stem, geen vertegenwoordiging en geen onderhandelingspositie. In economische termen: hun belangen zijn structureel buiten de economische afweging geplaatst.

De kosten van het systeem – pijn, stress, gezondheidsproblemen en vroegtijdige sterfte – komen grotendeels bij de dieren zelf te liggen. Die kosten worden nauwelijks meegenomen in prijs, beleid of besluitvorming. Zolang dat zo blijft, is het rationeel voor marktpartijen om te optimaliseren op efficiëntie en schaal, niet op welzijn. Dat is geen moreel oordeel over individuele boeren, maar een analyse van prikkels.

Partijen met het grootste financiële belang bepalen zelf de norm

Toch wordt juist aan diezelfde sector door de overheid gevraagd om de ‘dierwaardige veehouderij’ vorm te geven. Dat is bestuurlijk gezien inconsistent. In andere sectoren accepteren we niet dat partijen met het grootste financiële belang zelf de norm bepalen. De bouw bepaalt niet wat veilig is, de financiële sector niet wat prudente risico’s zijn. Daarvoor bestaan onafhankelijke normen, toezicht en wetgeving.

Ons congres Ethiek in de Veehouderij bracht ethici, dierenbeschermers, wetenschappers, dierenartsen en vooruitstrevende boeren samen om de veehouderij niet primair te benaderen als een technisch of economisch probleem, maar als een ethische vraag: wat vinden we aanvaardbaar om dieren aan te doen? Die vraag kan namelijk niet exclusief bij de sector worden neergelegd, hoe hard daar ook voor wordt gepleit door de betrokken partijen. 

Systeemverandering komt zelden tot stand door partijen die het meest te verliezen hebben

In andere domeinen begint beleid wel bij aanvaardbaarheid. Kinderarbeid, onveilige werkomstandigheden en milieuschade zijn niet verdwenen omdat ze vanzelf rendabel werden, maar omdat de samenleving grenzen stelde. Pas daarna volgde aanpassing en innovatie. In de veehouderij wordt die volgorde omgedraaid. Dat is problematisch, omdat systeemverandering zelden tot stand komt door partijen die het meest te verliezen hebben. Het gevolg is dat fundamentele ethische vragen – over fokkerij, scheiding van moeder en jong, chronische honger of genetische ingrepen – nauwelijks expliciet worden gesteld, terwijl zij de kern van het systeem raken.

Die vragen worden urgenter nu onze kennis over dieren is toegenomen. Wetenschappelijk onderzoek van de afgelopen decennia laat zien dat dieren emoties ervaren, sociale relaties aangaan en beschikken over een rijk innerlijk leven. Daarmee is het niet langer verdedigbaar om hun belangen buiten zowel morele oordeelsvorming als economische besluitvorming te houden.

Het probleem is niet een gebrek aan kennis, maar een gebrek aan institutionele vertaling. We weten nu veel meer dan toen we begonnen met intensivering van de veehouderij, maar handelen grotendeels hetzelfde. Dat leidt tot een groeiende kloof tussen maatschappelijke waarden en economische praktijk, en daarmee tot verlies aan legitimiteit van de sector.

Daar ligt een duidelijke taak voor het kabinet. Dierwaardige veehouderij kan niet worden overgelaten aan vrijwillige initiatieven binnen de sector alleen. Dat is bestuurlijk naïef en economisch inefficiënt. Wie serieus invulling wil geven aan een dierwaardige veehouderij, moet eerst de randvoorwaarden vastleggen: duidelijke normen, onafhankelijke toetsing en wetgeving die het belang van het dier expliciet meeneemt. Niet omdat dat makkelijk is, maar omdat het noodzakelijk is. Aanvaardbaarheid is geen bijzaak van het economische debat, maar de voorwaarde ervoor.

Op zaterdag 24 januari was het zover: het eerste congres van de Vakbond voor Dieren! Het thema van deze dag was Ethiek in de Veehouderij. 

Tijdens het congres benadrukte ik het belang van ethische afwegingen en het meenemen van de meest recente kennis over dieren.

Welke morele keuzes maken we elke dag in de veehouderij? In de stal, in beleid, in onderzoek en in de media? Hoe verandert onze relatie met dieren door automatisering, zoals AI en technische toepassingen zoals de melkrobot? Welke rol speelt ethiek in politieke besluitvorming en beleidsbeïnvloeding? En is het tijd om ethiek in de fokkerij een rol te geven? 

We gingen hierover in gesprek met onderzoekers, veehouders, dierenartsen, beleidsmakers, ethici en dierenbeschermers. We belichtten ethische dilemma’s vanuit verschillende perspectieven en dachten samen na over richtlijnen voor een meer ethische koers in de veehouderij.

Het evenement zocht naar antwoorden of en hoe dierlijk materiaal op een ethisch verantwoorde manier een rol kan spelen in de transitie naar een circulaire economie.

Ik trapte de bijeenkomst af door te pleiten voor de arbeidsrechten en de biologische grenzen van het ‘werkende dier’ in onze productieketens.

Interesse? Neem dan contact op!

Jorgen Schram

drs. Jorgen Schram is co-decaan en senior onderzoeker bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Daarnaast is hij buitenpromovendus aan de Erasmus Universiteit Rotterdam waar hij zijn proefschrift schrijft in de bestuurskunde.
Thema is activisme en in het bijzonder patronen in de interactie tussen burgerbewegingen en toezichthouders.

In deze keynote licht ik onze onderzoeken naar kippen- en koeientaal toe en vertel ik waarom het van belang is om de taal van dieren te leren. Eén van de rechten van dieren is het recht op inspraak. Maar… verstaan we wel wat de dieren ons vertellen? En kunnen we daar achter komen?

Ik gaf deze presentatie onder andere bij Caring Farmers, het Louis Bolk Instituut, Wakker Dier, Partij voor de Dieren Haarlem.

Interesse? Neem dan contact op!

Filmmakers Giulia en Pablo nemen ons mee op een schokkende reis door Europa, waar ze boeren, bedrijven en politici confronteren. Hun team infiltreerde in veehouderijen in meerdere landen en onthulde de waarheid achter de geprezen Europese zuivel- en vleesindustrie. Ondertussen wist een nepvoedsel-lobbyist in de EU-politiek door te dringen en onthullende gesprekken met Europarlementariërs vast te leggen.

TransitieCinema vertoonde deze film gisteravond in Den Haag voor een groot publiek. Na afloop was een gesprek met de zaal waar Frank Mechielsen en ik onze visie gaven op de huidige veehouderij en de rol van de grote bedrijven, lobbyisten en de politiek in de vleesindustrie.

Hoewel we allemaal nog een beetje stil (of boos en verdrietig) waren na afloop van de film, werd het een interessant gesprek over de rol van de consument en welke bijdrage je als mens kunt leveren om dierenleed te verminderen.

Het is een primeur bij Theater Nationaal: een toneelstuk geschreven door een kip, die zelf in de hoofdrol zal staan. Bij de eerste tekstlezing komen de kip, haar tolk en haar mede-acteurs voor het eerst samen. Er is taart, en iedereen heeft er zin in: dit belooft bijzonder te worden!

Dankzij de tolk is haar stuk vertaald en kan de kip worden gehoord, maar kunnen de acteurs haar ook begrijpen? Hoe vliegen ze dit aan? En is de mens wel in staat tot het spelen van een bijrol?

In een tijd waarin privilege, onderliggende machtsverhoudingen, grensoverschrijdend gedrag en de rol van taal onder een vergrootglas liggen, zet schrijver Roos Bottinga de verhoudingen op scherp.’

Na afloop sprak ik met Max Pickkers over de hoofdrolspeelster van dit stuk, een kip, haar taal, haar rol in de maatschappij en de rechten van dieren in de veehouderij.

Ik gaf deze presentatie onder andere bij de Universiteit Utrecht (Diergeneeskunde), de Universiteit van Amsterdam, het Humanistisch Verbond, Stichting Symbio, RADIUS Delft.

Interesse? Neem contact op!

Dieren communiceren voortdurend en gebruiken geluid en lichaamstaal om samen te werken, verbinding te versterken en elkaar te troosten. Van het ritme van kippentaal tot de kalme interacties van koeien – hun manier van omgaan met elkaar biedt verrassend toepasbare inzichten voor de werkvloer. In deze keynote delen we die inzichten op een speelse, humoristische en interactieve manier. Maar als we dieren als inspiratiebron gebruiken voor hoe wij samenwerken, moeten we dan ook niet nadenken over hun eigen werkomstandigheden?

Voor wie is deze keynote geschikt?

De keynote kan worden aangepast aan het thema van de dag

De keynote is flexibel en kan worden aangepast aan het thema van de dag. Of het nu gaat om effectief teamwork, inclusieve communicatie of duurzame werkrelaties, de inzichten uit de dierenwereld bieden verrassend toepasbare lessen.

Over de sprekers

Marjolein de Rooij

Marjolein de Rooij is expert dierenwelzijn, schrijver en oprichter en voorzitter van de Vakbond voor Dieren. Met haar boek ‘Hoeveel vakantiedagen heeft een varken?’ en haar baanbrekende onderzoek naar kippentaal inspireert ze mensen om anders naar dieren te kijken. Ze is een veelgevraagd spreker en regelmatig te horen op NPO Radio 1.

Lindertje Mans

Lindertje Mans is theatermaker, performer en zangeres. Ze is mede-oprichter van theatergezelschap Firma Mes en speelde op gerenommeerde festivals zoals Lowlands.
Met haar unieke mix van inhoud en speelsheid laat ze mensen ervaren hoe we ons echt kunnen verplaatsen in een ander – mens of dier.

Samen brengen we een lezing die verrassend, inhoudelijk en toepasbaar is. Theorie en wetenschap worden afgewisseld met pakkende voorbeelden, interactie en herkenbare situaties.

We gaven deze presentatie onder andere bij het Ministerie van LVVN, Partij voor de Dieren, AAG, Partners voor Jeugd en voor Museumdocenten.