Terwijl ik onderzoek doe voor mijn nieuwe boek over geluk, en me afvraag of dieren in de veehouderij geluk kunnen ervaren, ontvouwt zich iets bijzonders: een natuurdocumentaire waarin koeien, kippen en varkens niet worden getoond als producten, maar als individuen. Met een eigen wil, een eigen karakter en een eigen verlangen naar een goed leven.

De film heet Geluksvogels

De film heet Geluksvogels, en hij doet iets wat ik al jaren probeer: het gesprek verschuiven. Weg van de vraag hoeveel dieren lijden, naar de vraag of, en hoe, dieren een goed leven kunnen hebben. Want zodra je geluk bij dieren zichtbaar maakt, verandert ook onherroepelijk de manier waarop je naar hun leven kijkt.

Een film in wording van Aldine Reinink, camera Sjors Swierstra, muziek Jur de Vries. Ik ben ontzettend trots dat de Vakbond voor Dieren, samen met Stichting Symbio en Stichting DOEN, dit mede mogelijk maakt.

Verwachte première: voorjaar 2027. Ik kan niet wachten om deze film met jullie te delen.

Bekijk hier de trailer:

De pluimveesector in dit Oost Afrikaanse land beweegt snel richting kooisystemen, terwijl er juist grote kansen liggen voor hogere welzijnsnormen. Door veldbezoeken aan boeren, een workshop met lokale pluimveehouders en gesprekken met hotels en lodges brachten we de belangrijkste welzijns- en managementproblemen in kaart.

Cage Free⁺

Als resultaat ontwikkelden we praktische richtlijnen voor Cage Free⁺ en ontstond er een gemotiveerde groep boeren die wil werken naar een gecertificeerd vrije-uitloopsysteem en samen een betrouwbare, diervriendelijke eierketen wil opbouwen voor de toerismesector.

Het rapport is geschreven in het Engels in opdracht van RVO en de Nederlands ambassade in Tanzania, en werd uitgevoerd in samenwerking met pluimveedierenarts Vera Bavinck (Fairpoultry) en de Tanzaniaanse dierenbeschermingsorganisatie EAAW.

Download het rapport hier.

Op 12 mei 2024 sprak ik bij Vroege Vogels over gelukkige kippen.

Een gelukkige kip maakt een speciaal zangerig geluidje. Dat weet iedereen die met kippen omgaat. Maar wanneer is een kip precies gelukkig? En aan welke voorwaarden moet haar kippenleven dan voldoen?

Om dat te kunnen bepalen ben ik met de Vakbond voor Dieren een groot kippentaal onderzoek gestart. Met behulp van een subsidie van het Landbouw Innovatiefonds Brabant ben ik begonnen met een verkennend onderzoek. Ik sprak erover met Merlijn Schneiders bij Vroege Vogels op NPO Radio 1.

Dit artikel werd op 2 mei 2024 gepubliceerd in Trouw.

Koeien gebruiken taal, met hun lichaam en hun gedrag, maar ze maken ook woorden en zelfs zinnen, is de overtuiging van taalkundige Leonie Cornips. De Vakbond voor Dieren legde de taal van koeien vast op video.

Als Leonie Cornips de stal van boerderij Boterhuys in Warmond binnenstapt, klinkt er geloei. Vooral van Jasmijn, een forse roodbonte koe die direct naar het voerhek beent. Cornips, taalkundig onderzoeker bij het Meertens Instituut, draait een kwartslag opzij. Ze kijkt Jasmijn nadrukkelijk níét in de ogen.

“Zo voer je een gesprek met koeien”, weet Cornips inmiddels uit ervaring. “Als mensen met elkaar praten, is het ook heel ongemakkelijk om elkaar steeds aan te blijven kijken. Daarom kijken we regelmatig even weg: een beurtwisseling, heet dat. Met koeien gaat dat precies hetzelfde.”

Maar wat wil Jasmijn nou precies zeggen? Haar loei is overduidelijk geen groet. Dan zou ze namelijk een laag, vlak en brommend geluid maken. Deze roep is luider, en gaat op het eind de hoogte in. “Dit heb ik ook nog niet eerder gehoord. Maar ze is duidelijk niet op haar gemak. Ze wil ook niet aangeraakt worden.”

De koe draait haar kop naar een berg gras die net buiten haar bereik ligt. Cornips schuift een gedeelte ervan naar het voerhek. Jasmijn begint te eten. “Zo heeft ze ons dus toch duidelijk kunnen maken wat ze wilde”, constateert Cornips. Al roept deze conversatie ook voor haar weer nieuwe vragen op. Dit was geen gewone ‘ik heb honger’, maar wat dan wel? “Ik leer ook nog steeds bij.”

De cynicus zou kunnen zeggen: een koe die duidelijk maakt dat ze honger heeft, is dat nou zo baanbrekend? En is dat nieuwe geluid niet gewoon toeval? Maar voor die conclusie heeft Cornips dan weer net iets te veel uren in de stal doorgebracht. “Dat begon in 2018, toen ik tijdens mijn vakantie een essay van filosoof Eva Meijer las. Daarin daagde ze juist taalkundigen uit om de taal van dieren te onderzoeken. Dat sloeg bij mij echt in als een bom, omdat het raakte aan mijn privézorgen over klimaat en dierethiek.”

Een opmerkelijke keuze, zeker omdat Cornips al een lange carrière in de menselijke taalwetenschap achter de rug had. Zo deed ze onderzoek naar het dialect in haar geboortestad Heerlen. Ze specialiseerde zich in jongerentaal, met zinsbouw als specialiteit. “Natuurlijk zijn er verschillen”, constateert Cornips. Een koe kan geen vragenlijst beantwoorden. “Maar de methode is óók grotendeels hetzelfde. Observeren is belangrijk om het perspectief van de ander te duiden. Bij jongerentaal begreep ik ook niet altijd precies wat er werd gezegd.”

Cornips bracht daarom vele uren door in stallen. “Veel boeren willen er graag bij zijn als er iemand in de stal is. En ik ben ook benieuwd wat zij zien; zij hebben al veel kennis.” Tegelijkertijd ligt de focus van de boer toch vooral bij de ‘achterkant van de koe’: de melk en de mest. “Terwijl er maar weinig minutieus onderzoek is gedaan naar de voorkant. Er zijn nog geen tien internationale studies naar de taal van de koe.”

Van scepsis naar interesse

Haar nieuwe werkterrein stuitte aanvankelijk op scepsis. Maar intussen begint de interesse toe te nemen. Van wetenschappelijke tijdschriften die haar onderzoeken verwelkomen. Maar ook van de Vakbond voor Dieren, die een breder project opzet rondom de taal van koeien. Daarbij worden onder meer Cornips’ bevindingen gebruikt voor een serie video’s die uitleg geven over de manier waarop de dieren communiceren. De agrarische opleidingen Aeres Barneveld en Hogeschool Inholland in Delft gaan die beelden gebruiken in hun lessen.

Jasmijn is een van de koeien die daarin figureren. Samen met haar kalf, dat ze met korte, lage grommetjes sommeert bij haar te blijven. Opvallend is ook de manier waarop koeien groeten: voor de boer hebben ze een ander geluid dan voor de buurkudde aan de overkant van de sloot. Wel zijn dit allemaal vrij ingetogen, lage geluiden die koeien met een gesloten mond maken.

Dat is anders als een koe nadrukkelijk iets wil. Dan gaat de mond open voor een luidere loei. Daarbij viel het Cornips op dat koeien op verschillende manieren naar hun kalf roepen. Als een kalf daadwerkelijk naar de moeder kan komen, bijvoorbeeld omdat ze samen in één kudde staan, dan hoort daar een heel ander geluid bij dan als moeder en kalf gescheiden zijn.

Vakbond voor Dieren

Bij een onbereikbaar kalf produceert de koe een loei die luider wordt én in toonhoogte omhoog gaat. “Ik ben inmiddels zo ver dat dat eigenlijk een zin is”, concludeert Cornips. Met die toonverhoging geeft een koe de urgentie aan: ‘ik wil iets, en wel nu!’ Bij minder prangende verzoeken dooft de klank van de loei aan het eind meer uit, en gaat het geluid juist omlaag. “Dat gebeurt bijvoorbeeld als ik rundveekoeken uitdeel. Die lusten ze graag, maar het is geen absolute noodzaak. Dan hoor je dus minder nadruk aan het eind van de loei.”

Nog een belangrijk leerpunt: wie een goed gesprek met een koe wil voeren, moet in elk geval niet te snel reactie verwachten. “Het tempo van een koe ligt lager, daar moeten we ons op aanpassen”, benadrukt Cornips. “Als je dat doet, zie je pas hoe subtiel ze soms communiceren.”

De Vakbond voor Dieren, die het videoproject opzette, werd drie jaar geleden opgericht door Marjolein de Rooij. “Wij willen dieren die voor mensen werken een stem geven”, licht ze toe. “Zoals vakbonden 150 jaar geleden gingen luisteren naar de behoeften van fabrieksarbeiders, willen wij dat nu voor productiedieren doen.”

‘Dieren hebben een individuele wil en persoonlijkheid’

Het is gek dat er best veel onderzoek is gedaan naar de taal en communicatie van wilde dieren, maar dat er over productiedieren maar weinig bekend is, vindt De Rooij. “Terwijl het vanuit onze vakbondsgedachte juist van belang is om goed te begrijpen wat deze dieren willen.” Zelfs taalkundig ziet Cornips daarbij parallellen met de negentiende eeuw. “Toen vond men de taal van arbeiders ook bestaan uit ‘ongearticuleerde kreten’.”

Voor dierenwelzijn kwam de afgelopen decennia gaandeweg meer aandacht. “Maar de nadruk lag nog vooral bij het tegengaan van pijn en stress”, zegt De Rooij. “Terwijl dieren ook een individuele wil en persoonlijkheid hebben, die je met empathie en compassie kunt benaderen.” En ze misschien wel heel goed in staat zijn om te vertellen hoe ze denken over hun eigen leef- en werkomstandigheden. “Een van de vakbondsrechten is het recht op inspraak. Op deze manier kunnen we steeds beter begrijpen wat ze ons proberen te vertellen.”

Wat De Rooij betreft krijgt het koeienproject dan ook navolging. Door de video’s bij een breder publiek bekend te maken. Maar ook via nieuw onderzoek, bijvoorbeeld bij kippen. In de jaren tachtig legden Amerikaanse wetenschappers al 24 verschillende geluiden vast die kippen maken. Uit recent Australisch onderzoek bleek onlangs nog dat geluksgeluiden van kippen voor mensen goed te onderscheiden zijn.

Dat biedt genoeg stof voor nieuwe observaties, benadrukt De Rooij. “Je zou dat soort geluksgeluiden kunnen vastleggen in iemands tuin, of bij kippen die buiten lopen. Maar hoor je ze ook in dezelfde mate in een grote stal? Die geluksgeluiden gaan we nu opnieuw opnemen en in een database zetten, om vervolgens onderzoek te doen of deze geluiden ook bij kippen in de intensieve veehouderij te horen zijn.”

De koe een koe laten zijn

Van de wil van de koe is melkveehouder Gerard Mul zich in elk geval al wel bewust. Bij het Boterhuys probeert hij ‘de koe een koe te laten zijn’: zo houden de dieren hun hoorns en blijven de kalfjes bij de koe. Hij stelde zijn deuren dan ook graag open voor Cornips, die overigens óók bij een gangbaar en intensief melkveebedrijf kon meekijken.

“Met de taal van de koe was ik niet zo bezig”, erkent Mul. “Maar onbewust had ik wel veel door.” De groet herkende hij al uit de praktijk, net als het advies om een koe niet te direct te benaderen en even weg te kijken. “Maar van de kleine bromgeluidjes naar kalfjes was ik me bijvoorbeeld minder bewust.”

Een goede communicatie met de koe is ook voor hem als boer belangrijk. “We proberen hier om de koe te zien als meer dan een productie-eenheid. Maar dat gebeurt wel binnen een houderijsysteem, een economisch bedrijf. Als een koe op haar gemak is, is ook de melkproductie optimaal.”

Taal is meer dan alleen loeien

Overigens beperkt koeientaal zich zeker niet tot alleen geluid, benadrukt Cornips. Een groot deel van de communicatie gebeurt via lichaamstaal. “Je ziet binnen een kudde veel gebeuren. De ene koe likt de andere koe. Of kijk naar wat er net bij Jasmijn gebeurde toen we het voer voor haar hek legden: toen er een andere koe bij haar voer in de buurt kwam, was ze daar duidelijk niet van gediend. Die koe werd weggestuurd.”

En die communicatie beperkt zich zeker niet tot koeien onderling, benadrukt de onderzoeker. Daar betrekken ze óók de mens in. “Een van de bijzonderste dingen die ik heb gezien was bij een bevalling. Dat was op een bedrijf met een boerderijcamping: daar keek ook een aantal kinderen mee.”

Toen de koe die net geworpen had haar kalf schoon ging likken, zocht een andere koe contact met de toeschouwers. “Die ging de meekijkende kleuters likken, alsof het om haar kalfje ging. Een heel indrukwekkend moment.”

Op 1 mei 2024 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

In het project Koeientaal in beeld, hebben we met de Vakbond voor Dieren de taal van koeien in beeld gebracht. We hebben op acht verschillende bedrijven opnamen gemaakt van hun communicatie. Met elkaar, met ons en met de boer. We hebben hiervoor nauw samengewerkt met hoogleraar Leonie Cornips.

Deze bevindingen hebben we besproken met experts, melkveehouders en studenten.
De resultaten hiervan worden gebruikt in de lessen op Aeres Barneveld, Hogeschool InHolland in Delft en op vele andere plekken.

Ik sprak erover bij Villa VdB.

Op 20 februari 2024 verscheen mijn artikel geschreven samen met Leonie Cornips over het belang van koeientaal.

Afgelopen week nam de Tweede Kamer, met steun van de PVV, een motie aan waarin D66 de regering verzoekt tot een ‘dierwaardige veehouderij’ over te gaan omdat de ‘bio-industrie alleen maar maximaal wil produceren met amper oog voor dierenwelzijn’. Maar wat is een ‘dierwaardige veehouderij’?

Hiervoor heeft de regering eerder aan de Raad voor Dieraangelegenheden (RDA) advies gevraagd. In het eindrapport staan zes leidende principes voor een veehouderij waarin dieren een positieve staat van welzijn zoals geluk en plezier moeten ervaren. Het benoemen van positief welzijn vormt een flinke trendbreuk met het huidige beleid waarin slechts gesproken wordt over het verminderen van negatief welzijn.

Tegenstanders van deze trendbreuk in de veehouderij blijven benadrukken dat dieren geen mensen zijn en dat positief welzijn bij dieren onmogelijk te meten is. Caroline van der Plas zei onlangs dat de PVV moet stoppen met het instemmen met moties tegen boeren: ‘ze stemmen soms alleen omdat Dion Graus het zielig vindt voor de kippen’.

Pijn en geestelijk lijden

Dat mensen en andere dieren veel overeenkomsten hebben beschreef Darwin al in 1859. In zijn ‘Over het ontstaan der soorten’ stelt hij dat de mens niet alleen voorouders met dieren deelt maar ook lichamelijke eigenschappen. En Darwin beschrijft eveneens dat dieren emoties en gedragingen hebben die overeenkomen met die van de mens. Het onderzoek van Darwin leerde dat mens en dier ‘in den aard’ overeenkomstig zijn.^⁠ Dat dieren pijn ervaren bij lichamelijke verminkingen hoeven we dus niet wetenschappelijk te bewijzen. En dat dieren ook geestelijk kunnen lijden staat niet meer ter discussie.

Dat staat al vast ómdat zij – net als wij – dieren zijn. Maar ondanks Darwin’s bevindingen, richt de wetenschap zich in de eenentwintigste eeuw nog steeds op de verschillen tussen mensen en dieren. De wetenschappelijke indeling in menswetenschappen (waaronder filosofie, sociologie, taalwetenschappen en antropologie) en natuurwetenschappen (waaronder biologie) voorkwam dat dieren en mensen wetenschappelijk ineenvloeiden. Dit heeft de strikte scheiding tussen mens en dier tot nu toe in stand gehouden. En is bepalend geweest voor de ondergeschikte rol die het dier in onze samenleving heeft behouden.

Ons onderzoek bij koeien laat zien dat koeien met elkaar, met hun kalfjes en met de mensen op het erf communiceren. Dat ze wijzen naar een lege voerbak, de boer bij binnenkomst in stal groeten en protesteren als ze geïnsemineerd worden. Onderzoek naar taal bij dieren laat zien dat kippen, koeien en varkens in verschillende situaties geluiden maken met specifieke betekenissen die we ook in de mensentaal terugzien en dat deze geluiden ook uitingen zijn van emoties: geluk, plezier, ongemak, pijn, stress of angst. Door onderzoek naar geluid en bijbehorend lichaamsgedrag in een bepaalde situatie kunnen we dus steeds beter de emotionele toestand van een individueel dier bepalen. Precies zoals Darwin al aangaf.

Voor een dierwaardige veehouderij zijn deze kennis en inzichten cruciaal. Want als positief welzijn in een veehouderij mogelijk is, als dieren geluk en plezier daar ervaren, dan zullen ze dat zeker aan ons communiceren.

Dit artikel schreef ik samen met Leonie Cornips

Leonie Cornips

Prof. dr. Leonie Cornips is sociolinguïst bij NL-Lab/Meertens Instituut en hoogleraar Taal en Cultuur in Limburg aan de Universiteit Maastricht. 
Ze onderzoekt meertaligheid, identiteitsvorming en maakte enkele jaren geleden ook een stap naar dierentaal. Ze onderzocht koeientaal en stelde zo onder andere vast dat koeien elkaar groeten.

Maar waarom zijn er dan zo weinig wetenschappers bezig met de intelligentie en communicatie van koeien, kippen en varkens? En waarom gaat die interesse wel uit naar honden, apen en olifanten?

In het artikel staat de alleszeggende verklaring: ‘why waste time if it’s not going to improve milk or meat production?’

Wie wil dit soort onderzoeken financieren?

Dat is exact waar wij ook tegenaan lopen. De waarde van onze projecten is niet in toegenomen productiviteit uit te drukken. Sterker nog, soms zal blijken dat het voor dierenwelzijn beter is om juist minder te gaan produceren. En wie wil dit soort onderzoeken dan financieren?

Het Barth Misset Fonds dus. Zij financieren ons project waarin we de taal van koeien in beeld brengen. Begin volgend jaar zullen we de eerste resultaten delen.

Voor ons project dat geluk en plezier bij kippen gaat meten zoeken we nog middelen. In het kader van een dierwaardige veehouderij zou het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit dit interessant moeten vinden. Maar als de boeren er niet mee geholpen worden, is financiering ‘moeilijk’.

Geen oprechte interesse

Oprechte interesse in de belevingswereld van koeien, kippen en varkens is er dus helemaal niet. En dat is gelet op de wetenschappelijke inzichten die in het Science-artikel worden beschreven ontzettend jammer.

Hoe anders is het als je een kippenstal van duizenden individuele dieren binnenkomt. Een kakofonie van geluid, waarin de dieren elkaar lijken te overschreeuwen, vaak nog aangevuld met het gebrom van een ventilator en andere apparatuur in de stal. Hebben de kippen geen last van deze herrie, vraag ik me dan af. Hoe communiceren ze met elkaar, komen ze wel boven dit luide achtergrondgeluid uit? En wat doet het voor hun gemoedstoestand als er altijd lawaai is?

Onderzoek naar geluidsoverlast bij kippen is nooit gedaan, voor zover ik heb kunnen achterhalen. (Tips hierover zijn van harte welkom!) Maar er is wel onderzoek gedaan naar communicatie tussen kippen onderling en het belang van vocalisatie hierbij. Tevens is er uitgebreid onderzoek gedaan naar verkeersgeluid en de gevolgen hiervan op vogels. Hieruit trek ik een voorzichtige conclusie: kippen in een overvolle kippenstal kunnen door de geluidsoverlast slecht met hun soortgenoten communiceren en dit vermindert hun (geestelijk) welzijn. Is het niet eens tijd dat we dit probleem serieus gaan onderzoeken?

Verstoorde communicatie

Onderzoek bij vogels laat zien dat een drukke weg gevolgen heeft voor de onderlinge communicatie. Het wordt voor de vogels moeilijker om een partner te vinden en een onderlinge band te ontwikkelen omdat hun communicatie verstoord is. Als gevolg hiervan planten zij zich minder goed voor. Er is alle reden om aan te nemen dat kippen ook hinder van geluid ondervinden, zelfs als dat door hun soortgenoten wordt geproduceerd.

Kippen gebruiken, net als mensen, varkens, koeien en andere vogels, geluiden om emoties uit te drukken. Om hun soortgenoten te waarschuwen voor gevaar, te laten weten dat alles okay is, of om te vertellen waar het beste eten gevonden kan worden.

Frequenties, amplitudes en intensiteit

Bij kippen in de vrije natuur zijn meer dan 24 verschillende geluiden gedefinieerd. Positieve vocalisaties, zoals het keuvelen, hebben andere frequenties, amplitudes en intensiteit dan negatieve vocalisaties. Die eerste zijn voor sociale dieren als kippen belangrijk voor het creëren en bevestigen van de onderlinge band. Negatieve geluiden zijn echter luider en hebben een hogere frequentie. Hierdoor kunnen kippen in een stal de positieve geluiden niet meer horen, noch kunnen wij bepalen of ze aanwezig zijn.

Op welke manier kunnen kippen een onderlinge band opbouwen en vasthouden als ze elkaar niet meer kunnen verstaan? Hebben ze dan nog wel een onderlinge band? Of zijn het duizenden individuen, eenzaam en verloren in een zee van veren?

Niemand die het weet, niemand die het hoort.