De pluimveesector in dit Oost Afrikaanse land beweegt snel richting kooisystemen, terwijl er juist grote kansen liggen voor hogere welzijnsnormen. Door veldbezoeken aan boeren, een workshop met lokale pluimveehouders en gesprekken met hotels en lodges brachten we de belangrijkste welzijns- en managementproblemen in kaart.

Cage Free⁺

Als resultaat ontwikkelden we praktische richtlijnen voor Cage Free⁺ en ontstond er een gemotiveerde groep boeren die wil werken naar een gecertificeerd vrije-uitloopsysteem en samen een betrouwbare, diervriendelijke eierketen wil opbouwen voor de toerismesector.

Het rapport is geschreven in het Engels in opdracht van RVO en de Nederlands ambassade in Tanzania, en werd uitgevoerd in samenwerking met pluimveedierenarts Vera Bavinck (Fairpoultry) en de Tanzaniaanse dierenbeschermingsorganisatie EAAW.

Download het rapport hier.

Ik loop over het pad achter het hotel richting ons huis. Een bushbaby maakt haar herkenbare geluid in de grote boom bij het hek. De cicades vullen de warme lucht met een mooie achtergrondruis. In de verte blaft een hond. De sterrenhemel is onvervuild en de melkweg is zichtbaar. Duizenden lichtjes schijnen me bij op weg naar huis. 

‘Je zou er toch wonen‘, denk ik iedere avond als ik deze paar meter van mijn werkplek naar huis afleg.

Aap en mens: ieder z’n woon-werk verkeer

Ons hotel herbergt twaalf kamers en op drukke dagen zijn er zo’n dertig gasten. Overdag zijn de meesten op pad. Naar de stad voor een bezoek aan een lokale markt. Of op safari, naar Arusha National Park, waar ze zebra’s, giraffes en buffels zullen zien. Wandelen in de omgeving, op zoek naar de zwart-witte franjeaap, is ook een geliefde besteding voor een deel van de dag. Met een boekje bij het zwembad vult dan de andere helft.

Sommige gasten komen pas laat aan, hun vlucht landt op het internationale vliegveld hier 45 minuten vandaan. Aan het eind van de middag is iedereen meestal wel binnen. Energie van opwinding, nieuwsgierigheid en spanning voor het onbekende vult het terrein.

De apen die op het terrein wonen verplaatsen zich rond hetzelfde tijdstip meestal van hun voedselplek naar hun slaapplek. Hun woon-werk verkeer gaat langs de rij bomen, die aan de rand van het zwembad en het bijbehorende terras staan. Met veel kabaal gaan de jonkies vooruit. Hun sprongen van boom tot boom doet menige gast een kreet slaken. Camera’s en verrekijkers komen tevoorschijn. De volwassenen zijn voorzichtiger en gedragen zich niet als kamikaze-apen. Dertig tot veertig apen komen hier iedere dag in de ochtend en avond langs. Voor het donker willen ze thuis zijn.

Niets nieuws en toch een feestje

Het vuur in de lounge brandt en ook het kampvuur naast het restaurant is aan. De zon gaat rond zes uur al onder en het brandende hout brengt warmte en gezelligheid. Gasten kleden zich om in hun kamers, drinken iets bij het vuur en verheugen zich op de volgende dag in Tanzania. Ook wij drinken meestal iets voordat het diner begint. We worden blij van de mensen die zichtbaar genieten van de omgeving die wij hebben gecreëerd. Voor ons is het allemaal niets nieuws en toch is het iedere dag weer een feestje om hier te zijn.

Mijn woon-werk verkeer is ongeveer 1,5 minuut. Iedere ochtend en iedere avond, en vaak nog meerdere keren tussendoor, loop ik de route van het hotel naar ons huis. Als ik tussendoor even ga zwemmen, als ik na de lunch een boek wil lezen, als ik rustig aan een reisvoorstel voor klanten wil werken. En iedere, echt iedere keer als ik de afstand tussen ons hotel en ons huis afleg denk ik: ‘jeetje, je zou hier toch wonen!’

In de Serengeti (Tanzania) is het ieder jaar weer dringen om de migratie van de wildebeesten (gnoes) te zien. Dit dier is nauw verwant aan de koe en trekt toeristen van over de hele wereld. Het kuddegedrag, hun omgang met gevaar en de gezamenlijke zorg voor de kalfjes is fascinerend en het observeren van deze dieren is een ervaring die de meeste mensen nooit meer vergeten. Diezelfde mensen gunnen in hun eigen land een koe geen blik waardig.

Filosoof Harfeld verklaart dit gedrag als volgt: ‘Wanneer dieren beroofd worden van een context waarin ze de complexiteit van hun potentieel als dieren kunnen ontvouwen, verliezen we eenvoudigweg het zicht op hen als dieren en zien we slechts productie-eenheden’.

Gereduceerd tot productie-eenheden

Dieren in de veehouderij hebben we niet alleen uit hun natuurlijke omgeving gehaald maar we hebben hen ook de kans ontnomen om zich (volledig) te ontwikkelen als intelligent, sociaal en vaardig wezen. Hiermee zijn ze gereduceerd tot productiedieren die ons niet meer kunnen verrassen of verbazen.

Gelukkig is dit niet helemaal waar. Ons recente onderzoek naar koeientaal en -communicatie laat bijvoorbeeld zien dat koeien samenwerken. Twee melkkoeien willen gebruik maken van een koeienborstel die, verticaal slingerend, in stal hangt. Door aan twee kanten van de borstel te gaan staan creëren ze voor elkaar tegendruk. Daarmee krijgen ze allebei een stevige borstelbeurt, een samenwerking die beide koeien iets oplevert.

Ook hebben we in de wei gezien dat een kudde biologische koeien als groep voor de kalfjes zorgt. Moeders, pleegmoeders, andere kalfjes, bijna iedereen bemoeit zich met een pasgeboren kalfje. Alsof je in de Serengeti een groep gnoes volgt.

Een voorkeur voor wilde dieren

Het werk van de onlangs overleden primatoloog Frans de Waal toont veel manieren waarop diersoorten met elkaar kunnen samenwerken. Naast zijn focus op primaten deed hij ook onderzoek naar samenwerking bij olifanten, dolfijnen, honden en kraaien. Helaas hebben ook wetenschappers (of hun financiers) een voorkeur voor wilde dieren en is een onderzoek naar samenwerkende koeien voor zover mij bekend nooit op grote schaal uitgevoerd.

De veehouderijsector heeft er baat bij dat we melkkoeien niet gaan zien als gnoes. Dieren in de veehouderij worden in de woorden van Harfeld ‘ontdierlijkt als gevolg van hun situationele context’.

Laten we daar niet in trappen. Dieren in de veehouderij zijn net als andere dieren. Zullen we straks in de wei eens op het gedrag van de koeien gaan letten? Zeker als er kalfjes bij lopen is het net zo bijzonder om te zien als de gnoes in de Serengeti.

In Tanzania is één op de tien vrouwen besneden en traditionele culturen zoals de Maasai dragen substantieel bij aan dit percentage. Zeker 80% van alle Maasai meisjes in het Noorden van Tanzania heeft een vorm van Female Genital Mutilation ondergaan tussen haar 12de en 16de jaar.

Maasai-vrouw is ‘slechts’ bezit

Female Genital mutilation (FGM) blijft een groot probleem in deze bevolkingsgroep. De Maasai cultuur is een masculine waar de mannen het voor het zeggen hebben en geweld tegen vrouwen veel voorkomt. Bovendien is polygamie de norm. De Maasai vrouw heeft geen rechten. Haar kinderen behoren tot haar man, net als het vee en haar huis. Als haar man overlijdt gaan alle bezittingen inclusief de kinderen naar de familie van de man. Mocht zij hertrouwen, wat zelden gebeurt, dan behoren ook kinderen uit dit volgende huwelijk tot de familie van de eerste echtgenoot. En om de seksuele lusten van een vrouw te bedwingen worden alle meisjes tussen de 12 en 16 jaar besneden. Daarna worden ze uitgehuwelijkt.

Al sinds het begin van de vorige eeuw proberen leiders van Tanzania de praktijken van FGM uit te bannen. Uit documentatie blijkt dat in 1905 de koloniale overheersers deze traditie al beschreven en zich verbaasden over dit gebruik. “it is extraordinary that a custom which must be disastrous for the physical well being of the race, (..) should be tolerated“.

Female Genital Mutilation als middel van verzet

Vanaf 1945 probeerden de Engelsen in hun Oost Afrikaanse koloniën vrouwen- en meisjesbesnijdenis te verbieden. In Soedan bijvoorbeeld werden meisjes en hun ouders die de praktijk voortzetten berecht en schuldig bevonden. Ze kregen hoge boetes en gevangenis straffen, maar het effect was tegengesteld. FGM werd gezien als een verzet tegen de kolonisator en de praktijk nam juist toe door het verbod. Na de onafhankelijkheid van Tanzania, bleek het toch voor de eerste president van Tanzania, Julius Nyere, ook niet mogelijk om FGM te stoppen. De Maasai bevolking voelde zich ongezien in het vrije Tanzania en verzette zich tegen het ontwikkelingsbeleid van president Nyerere en hield nog steviger vast aan hun tradities.

In de jaren ’80 en ’90 kwamen internationale ontwikkelingsorgansaties met de boodschap deze pijnlijke en onnodige verminking van meisjes te stoppen. De Tanzaniaanse overheid steunde hen daarin en nam in 1998 wetgeving aan waarin FGM als misdrijf werd gezien. Helaas bleek ook deze aanpak niet te werken. Hoe sterker het verzet van buitenstaanders tegen FGM hoe volhardender de Maasai zich hier aan vasthielden.

Weerstand tegen Female Genital Mutilation vanuit lokale gemeenschap

In de laatste twintig jaar is de aanpak verschoven van wetgeving en criminaliteit naar gezondheid. Programma’s tegen FGM richten zich op de medische gevolgen van de besnijdenis voor het meisje en geven alternatieve rituelen om de overgang van meisje naar vrouw te markeren.

In 2021 presenteerde Tanzania de National Strategy to Eliminate Female Genital Mutilation. Net als in de internationale gemeenschap, is de doelstelling in Tanzania dat FGM in het jaar 2030 is uitgebannen. Hierbij leunt de overheid sterk op mensen als Chief Girihuida Gegasa Shulumbu. Deze lokale Maasai leider is fervent tegenstander van FGM en heeft vanuit zijn positie grote invloed op de mensen in zijn regio: “Ik werk met andere mannen om te pleiten voor alternatieve rituelen waarbij geen FGM voorkomt. In de laatste drie jaar hebben 96 traditionele leiders het gebruik van FGM verboden.”

Shulumbu kijkt verder dan alleen zijn eigen gemeenschap en vindt dat “FGM de ontwikkeling van onze eigen gemeenschap maar ook de ontwikkeling van Tanzania als geheel tegenwerkt.” Zijn woorden bieden hoop. Er zijn meer leiders als Shulumbu nodig om de doelstelling te behalen.

Toerisme kan helpen Female Genital Mutilation tegen te gaan

Het informeren van toeristen die deze stam willen bezoeken over de omgang van Maasai met meisjes en vrouwen zou dit proces eveneens kunnen versnellen. Toeristen en touroperators kunnen aangeven geen Maasai te zullen bezoeken waar de wet overtreden wordt en FGM nog steeds gangbaar is, terwijl de overheid, de VN en andere Maasai leiders zich hiertegen hebben uitgesproken. Dat signaal zal niet onbesproken blijven.

Als iedereen z’n steentje bijdraagt moet het haalbaar zijn dat in 2030 geen meisjes meer besneden worden.

De kinderen van ons personeel, dat allemaal in de buurt woont, kennen mij allemaal. Van onze personeelsfeestjes en de kadootjes met kerst. Ze zijn teleurgesteld als ze mij tijdens een wandeling tegenkomen en alleen een boks krijgen. De baas van het dorp maakt meestal een praatje. Over de school die boeken nodig heeft, over de medische post waar geen bewaker meer is en waar afgelopen nacht is ingebroken.  Over de kerk, waarvan het dak lekt en de bijbels nat zijn geworden tijdens de laatste onverwachte regenbui. Maar nu wij hier alweer vier jaar wonen, weet hij dat ik liever over een ander onderwerp praat. Ik praat het liefst over bomen. 

Ons hotel ligt in het centrum van een voormalige koffieplantage. Een waterbron op het terrein biedt schoon drinkwater voor meer dan 10.000 mensen die in de omgeving wonen. Door de aanwezigheid van water zijn de bomen rondom de bron gigantisch. In de toppen van de bomen vind je zwart-witte franjeapen, diadeemmeerkatten, neushoornvogels en vele andere vogelsoorten. Het Arusha National Park, hemelsbreed maar 4 km van ons verwijderd biedt deze soorten een veilig heenkomen. Hun leefgebied is echter veel groter dan dit kleine park en daar wringt nou net de schoen. 

Het kappen van bomen in is een directe manier om geld te verdienen

Het kappen van bomen in is een directe manier om geld te verdienen. Als het tijd is om het schoolgeld te betalen hoor ik opeens veel vaker een elektrische cirkelzaag. Een boom van 100 jaar oud, kan in planken wel een maandsalaris opbrengen. Die keuze is dus vaak snel gemaakt. Toch ervaren diezelfde mensen ook de negatieve gevolgen van het kappen. Het wortelpakket van de gekapte boom sterft af en houdt de grond waar hij stond niet meer bijelkaar. Aardverschuiving zijn het gevolg. In een heftige regenbui, die we hier in bepaalde seizoenen vaak hebben, komen hele modderstromen van de berg af glijden. De obstakels, die deze stromen voorheen tegenhielden, zijn nu banken en bedden geworden. De hitte van de zon wordt niet meer tegenhouden door het grote bladerdek van de bomen. De opwarming van de aarde wordt hierdoor versterkt. En gewassen zijn steeds moeilijker te verbouwen.

Ook overlast van apen groeit. Hun directe route via de toppen van en naar het park wordt bruut onderbroken door lege, droge grond.  Voedsel is niet meer in grote getale aanwezig en de dieren gaan op zoek naar alternatieven. Dat dat soms mais of tomaten zijn, kan ze niet aangerekend worden. De besjes en bladeren van de gekapte bomen zijn tenslotte niet meer beschikbaar. 

Dus, als de baas van het dorp mij aanspreekt, weet hij dat we gaan praten over bomen. In 2019 heb ik samen met de omgeving bijna 10.000 bomen geplant. Bij de school, langs de weg, rondom de waterbron en op ons terrein. In onze eigen kwekerij hebben we zaden uit laten groeien tot stekjes. Die hebben we vervolgens verdeeld over iedereen die mee wilde helpen planten. Voor het planten op ons terrein heb ik betaald. Mensen die in hun eigen omgeving bomen wilden planten kregen de bomen gratis. Daarna moesten ze er zelf voor zorgen. Al lopend door de dorpen kan ik ‘mijn’ bomen precies aanwijzen. Ik voel enige trots. Op mezelf en op mijn buren. 

In 2022 gaan we weer planten

In 2022 gaan we weer planten. De baas van het dorp weet het al. Het belang van bomen planten begint langzaam maar zeker bij hem door te dringen. Hij vertelt over de mensen in het dorp die hebben uitgezocht waar bomen nodig zijn. Dat zijn allemaal plekken waar bomen de afgelopen jaren zijn gekapt. De overlast hierdoor hebben ze aan de lijve ondervonden. Zelf maak ik me hard voor een corridor van de dorpen naar het park. Zodat de apen veilig heen en weer kunnen gaan.

Als ik een rondje maak over ons terrein zie ik dat sommige bomen uit 2019 al groter zijn dan ik. Ze zullen nog wel even moeten doorgroeien, voordat een aap hier veilig doorheen kan slingeren. Dat weerhoudt me er niet van om in 2022 weer 10.000 bomen te gaan planten. Zodat de schoolkinderen in de schaduw kunnen spelen, de modderstromen beperkt blijven, de apen hun eigen voedsel hebben en de vogels veilig een nest kunnen bouwen. De baas van het dorp is het met me eens. Volgende keer gaan we het weer over bomen hebben.

Ik hou van allebei. De een is vertrouwd en toch nooit saai. Staat altijd voor me klaar en stelt me zelden teleur. De ander is onvoorspelbaar en spannend. Laat me regelmatig barsten. Maar wakkert een vuur in me aan dat me het gevoel geeft dat ik leef. Echt leef. Mijn man en mijn minnaar.

Ik fiets naar de Albert Heijn. Ik zeg goedemorgen tegen de buurvrouw en kom tien minuten later terug met twee goedgevulde tassen aan mijn stuur. De koelkast is gevuld met allerlei lekkernijen die ik vanavond met mijn gezin ga klaarmaken.

Ik zet nog een kop koffie en bel met m’n moeder. Die komt zo nog even een boek brengen dat ze heel mooi vond. Mijn dochter komt de keuken binnen in haar werkoutfit en vertrekt naar haar bijbaantje aan het strand. Mijn zoon is al vertrokken, voor een extra les op school. Hij stuurt me vast een tikkie voor het broodje dat hij straks bij de lokale kaasboer gaat kopen. Ik pak de krant en kijk ondertussen naar het koolmeesje dat zich zoals altijd tegoed doet aan het vogelzaad dat ik neerleg op de tafel achter het raam.

In Nederland volgt het leven een patroon. De dagen zijn logisch. Niet iedere dag is hetzelfde, noch is iedere dag altijd volledig gepland. Maar als je aan iemand vraagt ‘wat ga je doen vandaag?’ volgt er altijd een antwoord met activiteiten. In Nederland weet zelfs de hond dat er rond 10 uur een rondje bos op de agenda staat.

Haat en liefde

Hoe anders is dat in Tanzania. Daar leef je bij de gratie van de dag.  Als het heeft geregend is vaak geen stroom. Dan kun je dus niet een ochtend je mail wegwerken, want zonder stroom geen wifi. Als het heel erg geregend heeft, komt bijna iedereen te laat omdat de gaten in de weg gevuld zijn met water en troep. Kleine watervallen stromen van de hellingen allemaal op de hoofdweg die het water als een rivier zou moeten afvoeren. Daar is de weg niet op gemaakt. De busjes die iedereen naar het werk moet brengen zijn dan overal vertraagd en overvol.

De leraren zijn niet op tijd op school, onze hulp komt meestal helemaal niet. Eerst haar huisje droogmaken. Maar soms valt het ook mee en brengt een stevige regenbui vooral de broodnodige verlichting die de uitgedroogde grond nodig heeft. Je ziet het gras bijna opgelucht ademhalen en  ter plekke groen worden.

Het stof daalt met de regen neer. Als je dan vroeg opstaat zie je de sneeuwkap van de Kilimanjaro bij de opkomende zon helderder dan ooit. De stofwaas is verdwenen en het beeld erachter is als op een high definition televisie scherm. David Attenborough live in je achtertuin. In de verte klinken de colobusapen die de regen bedanken voor de verse bladeren die uit de boomtakken ontspringen.

Geluk in Tanzania komt altijd tegelijk. En is altijd groots. Net als het ongeluk. De belastingdienst is intimiderend en oneerlijk. Immigratie staat soms met vier mannen in pak in een grote auto voor de deur om je verblijfsvergunning te controleren. Zelfs als alles in orde is, maakt het me zenuwachtig en onzeker. De politie houdt je aan voor de meest onzinnige dingen. Regels worden met terugwerkende kracht ingevoerd zodat het innen van boetes gelijk kan beginnen. Corruptie tiert welig.

Als een echte minnaar kan Tanzania je laten vallen als een baksteen. Hoe vaak heb ik het niet uit willen maken. Zo wil ik niet leven. En toch kan ik niet zonder. De geluksmomenten die ik in Tanzania ervaar kan Nederland me niet geven. Ik mis Tanzania zodra de douanebeambte op Schiphol ‘welkom thuis’ zegt. En ik in de taxi naar huis alweer de volgende vlucht boek.

Als Mary, onze hulp, aan komt lopen zie ik het gelijk. Haar normaal stralende gezicht ziet er grauw uit. Ondanks haar donkere huidskleur is ze bleek. Haar ogen staan bezorgd. Ze komt naar me toe en begint met een broze stem te praten. Haar tranen houdt ze binnen. Haar dochter Rita is ziek, en wordt steeds zieker. Ze is gistermiddag gebeten door een slang op weg van school naar huis. Gisteravond is ze naar het ziekenhuis gegaan en ze heeft medicijnen nodig. Maar het geld is op. Mag ze wat lenen? Slechts een paar dollar heeft ze nodig. Net zoveel als onze gasten voor een biertje betalen. Maar voor haar een mogelijk verschil tussen leven en dood.

Toch geef ik het haar niet zonder vragen te stellen. Hoe kan het dat ze helemaal geen geld meer heeft? Het is pas halverwege de maand. En waar is dat geld dan aan uitgegeven? Ik realiseer me dat dat mij helemaal niet aangaat. Maar ik weet ook dat de druk van omgeving soms erg groot is. Dan wordt haar zuurverdiende geld opgeëist voor de schoolboeken van een neefje. Of voor een bijdrage aan de bruiloft van de kleindochter van de dorpsoudste. Of, in haar specifieke geval, voor de drankzucht van haar man.

Haar man Patrick heeft haar al jaren geleden verlaten. Zij zorgt nu alleen voor hun twee kinderen. Maar soms, meestal aan het einde van maand, komt hij toch even bij haar langs. Om haar te houden aan haar huwelijkse plicht. Vaak nadat hij een deel van haar maandsalaris aan lokaal gebrouwen drank heeft uitgegeven.  Daarom krijgen Mary en haar collega’s nu hun salaris niet meer cash maar op een bankrekening gestort. Dat beschermt haar helaas niet tegen zijn losse handjes maar wel tegen het verzuipen van het schoolgeld van de kinderen.

Maar Patrick is deze maand (nog) niet langs geweest. Ze heeft haar salaris gebruikt om drie maanden huur vooruit te betalen. Haar huurbaas had gedreigd haar zonder deze borg uit haar huisje te zetten. Als ik vraag waar ze van moeten leven tot het volgende salaris weer binnenkomt is ze, als altijd, bescheiden. ‘Ik heb nog wat rijst en bonen. En gelukkig nog wat olie om in te koken. Dat is genoeg.’

Ik geef haar het geld voor het ziekenhuis. En een beetje extra. Maar ik  eis wel dat ze een verklaring van een de huurbaas krijgt waarin deze vooruitbetaling staat beschreven. Ze wordt anders belazerd waar ze bij staat. Gelukkig heeft ze één troef. Een blanke baas, die als het moet in haar beste Swahili stampij gaat maken. Bij de huurbaas, de dorpsoudste, en desnoods de burgemeester.

Rijk en arm

Rijk en arm leven naast elkaar in Tanzania. Op de hoofdweg, vol met gaten en politiecontroles, rijdt een gloednieuwe Porsche Canyenne gelijk op met een volgepropt, ingedeukt Toyota busje uit 1989. Degene die harder dan 50 km per uur rijdt, wordt zonder pardon aangehouden en moet 12 euro boete betalen. Voor de bestuurder van de Porsche, een fooi. Voor de chauffeur van het busje een week salaris. Die is daarom best bereid iets minder te betalen. Geld dat rechtstreeks in de zak van de politieagent belandt. Samen met de nooit uitgeschreven bon.

De lijn tussen rijk en arm loopt niet gelijk op met de lijn tussen wit en zwart. Juist niet. De rijkste mensen in Tanzania zijn Tanzanianen. Handige zakenmannen, succesvolle ondernemers, maar hoofdzakelijk ambtenaren en politici. Niet hun salaris maar de secundaire arbeidsvoorwaarden hebben ze rijk gemaakt. De macht die ze door hun functie over andere kunnen uitoefenen. Wij noemen dat corruptie.

Op de internationale school van mijn kinderen is 95% Tanzaniaans. ‘Geen enkele Afrikaanse ouder bij jullie op school heeft z’n geld eerlijk verdiend’, vertelde een oude, wijze Tanzaniaan mij ooit. ‘Alleen jullie blanken zijn de uitzondering op deze regel’.

Zo blijven de armen arm en de rijken rijk

Hoe armer hoe eerlijker, dat is mijn conclusie na jarenlange ervaring in Tanzania en andere Afrikaanse landen. Arme mensen hebben bijna geen kansen om rijk te worden. Geen goede opleiding, geen netwerk, geen startkapitaal, geen begeleiding of rolmodel in de buurt. Geen macht om op iemand uit te oefenen. Geen deal die met ze gesloten kan worden. Helaas, met alleen hard werken kom je er niet. Het hele systeem lijkt erop gericht dat de armen arm blijven zodat de rijken rijker kunnen worden.

Maar wie is nou het gelukkigst? Heb je een schoon geweten nodig om gelukkig te zijn? Als je kind gebeten wordt door een slang, en je de dokter niet kunt betalen dan lijkt een geweten me ondergeschikt. En dan maakt geld wel degelijk gelukkig.

Maar als aan de basisvoorwaarden voor het leven is voldaan, eten, drinken, een dak boven je hoofd, een veilige omgeving, dan hoop ik dat een slecht geweten toch een beetje knabbelt aan je geluksgevoel. Al is het maar een beetje. Al is het maar voor Mary, die ondanks haar hele harde werken en haar eerlijkheid nooit genoeg geld zal hebben voor basale dingen. En dus nooit echt gelukkig kan zijn.

Een van de meest dichtbevolkte wildgebieden ter wereld is de Ngorongoro Krater. Sinds 1979 al Unesco erfgoed en nog steeds een wereldwonder. 

Een vulkanische krater, met een diameter van zo’n 20 km, 600 meter diep. De dieren die hier op de kraterbodem van 300 km² leven doen niet mee aan de grote migratie, maar wonen hier permanent. In de krater en de omgeving vind je olifanten, leeuwen, buffels, zwarte neushoorns en luipaarden. In grote getallen zie je ook zebra’s. Giraffes hebben in de krater niet zoveel te zoeken, hun voornaamste voedselbronnen, de acciabomen, zijn hier niet. Daarbij is de rand te steil voor hun lange poten. 

Op pad met een ranger

Maar het wilde leven bevindt zich niet alleen in de krater. Het hele gebied rondom de krater is beschermd en de omgeving is adembenemend. Wij gingen er wandelen. 

Met een gewapende ranger gaan we op pad. Een wandeling over de kraterrand is niet helemaal zonder gevaar. Alle dieren die in de krater wonen, komen regelmatig naar boven op zoek naar water en voedsel. Onderweg naar de rangeerpost zagen we al een groep buffels. Die behoren tot de gevaarlijkste dieren. Een buffel valt aan zonder waarschuwing.

Andere gevaarlijke dieren die ons pad zouden kunnen kruizen zijn de olifant en de leeuw. De ranger stopt de kogels in de zijn geweer terwijl hij ons vertelt over de risico’s. Hij voegt eraan toe dat hij al elf jaar wandelingen begeleidt en nog nooit een ernstig incident heeft meegemaakt. Dat stelt gerust. Dan gaan we op pad. 

Het eerste dat opvalt zijn de mensen die we tijdens onze wandeling tegenkomen. In het beschermde Ngorongoro gebied leven ruim 40.000 Maasai. We zien vrouwen de was doen bij de waterpoelen die door de recente regen zijn ontstaan. We zien jonge kinderen op hun slippers over de smalle paadjes glibberen, daar waar onze ranger extra alert is op de aanwezigheid van buffels. We zien sporen van olifanten waar we eerder een Maasai man met z’n vee langs zagen komen. 

We beginnen onze wandeltocht met een beklimming naar de rand van de krater totdat we adembenemend uitzicht hebben op de kratervloer. Met onze verrekijker zien we een grote groep olifanten lopen. We staan op het hoogste punt van het gebied en zien rondom de mooiste natuur op aarde. Hier zijn we stil van.

Foto’s doen de schoonheid van dit gebied geen recht. Niemand kan je vertellen hoe indrukwekkend het is, als je na een steile klim op dit punt aankomt. De kleuren van de lucht, de stilte die er heerst. Geen drukke toeristische attractie, maar pure schoonheid. De tijd heeft stilgestaan. 

We volgen de rim, de krater, steeds in ons blikveld. De paadjes, gemaakt door olifanten zijn verder uitgesleten door de Maasai en hun vee. Daardoor lopen we redelijk comfortabel en hoeven we niet iedere stap voorzichtig uit te kienen. De begroeiing is hier laag. We laten de krater links liggen en dalen af aan de andere kant. Hier is het Maasai-gebied en we zien in de verte al de traditionele hutten van de Maasai. Hun vee laat van zich horen door de bellen die ze dragen. 

Giraffes en Maasai

Dan zien we een giraffe. En dan nog één. We lopen in de richting van de dieren en na een kwartier zijn we al heel dichtbij. We tellen er vier, dan vijf en we proberen nog iets dichterbij te komen. Mijn broek blijft steeds haken in de kleine acaciastruiken die we moeten passeren. Er zijn hier niet voor niets giraffes. Oog in oog met een giraffe. Zonder motorgeruis op de achtergrond, zonder de auto als barrière.

Eén met de natuur.

“Het grootste probleem in Afrika is niet de corruptie (ook, natuurlijk), niet het slechte leiderschap (ja, ook natuurlijk), maar het aller- allergrootste probleem in Afrika is de religie. De armsten in de wereld zijn de meest gelovige. Mensen die niet meer geloven dat hun leven op deze aarde nog kan verbeteren en daarom al hun pijlen richten op het hiernamaals. Mensen die, in afwachting van een redding van de heer, blijven zitten en wachten. Dat maakt dat Tanzania en vele andere Afrikaanse landen niet verder komen.” 

Een Tanzaniaanse consultant legt haarfijn de vinger op de zere plek. Voor mij, als westerse atheïst is kritisch praten over religie taboe. Iedereen in mijn omgeving, onze staf, de directeur van het kinderhuis, de Tanzaniaanse kinderen op de internationale school, iedereen is gelovig. Heel erg gelovig. Op zondag trekt de hele buurt hun mooiste, synthetische kleren aan, mannen in glimmende jasjes, vrouwen en meisjes in sprookjesachtige jurken. Het geluid van de kerk is overal te horen. Soms klinkt er warm, vrolijk gezang maar de laatste tijd is schreeuwen in de mode geworden. En hoewel mijn Swahili (nog) niet zo goed is, kan ik de aankondiging van hel en verdoemenis op mijn terras horen. Buiten de christelijke kantooruren doet de moskee daar niet voor onder. 

Alles is aan god

Het geloof is niet iets dat je hier ter discussie kan stellen. Waar je kritisch over mag zijn. Ik herinner met een gesprek dat ik had met een hoogopgeleide Tanzaniaan, we spraken over de ontwikkelingsmogelijkheden van zijn land. Ik vroeg hem of de lokale landbouwproductie niet omhoog zou kunnen gaan als mensen meer rekening zouden houden met de weersvoorspelling. Vaak zie ik mooie omgeploegde velden liggen waar te laat of te vroeg gezaaid wordt. In het eerste geval spoelen alle zaadjes weg met de eerste tropische regenbui. In het tweede geval zijn alle zaadjes uitgedroogd onder de brandende zon. Beide gevallen kunnen voorkomen worden als de weersverwachtingen in de gaten gehouden wordt. ‘Waarom maken de lokale mensen geen gebruik van de kennis die er is over het weer?’ vroeg ik.

‘God is degene die bepaalt of een oogst lukt of mislukt. Alles is aan god’, was zijn antwoord en daarmee het einde van het gesprek. 

Het geloof in god heeft mensen in de arme landen een reden gegeven hun lot niet in eigen handen te nemen. De verantwoordelijkheid voor hun geluk buiten zichzelf te leggen. God regelt het, en zo niet, dan niet. Als je rijk wilt worden, en dat willen de meeste Tanzanianen, moet je iedere dag bidden. Hard werken en een baan zoeken, onze logische opstap naar een rijk leven, hoort niet bij het advies. Iedere zondag stromen de kerken vol met mensen, hopend op een wonder dat god zou kunnen verrichten. De prediker gaat vervolgens met de pet rond en rijdt weg in een Mercedes, die is betaald door de armsten van het dorp. En de wonderen, in ieder geval in het heden, blijven uit. 

Bidden of studeren

Mijn zoon heeft over een aantal weken examens. In zijn Whatsapp groepje met klasgenoten gaat sinds kort een bericht rond waarin klasgenoten elkaar oproepen om iedere dag minstens een half uur te bidden voor goede schoolresultaten. Tips over hoe je dat het beste kan doen, waar precies en wat je dan aan god moet vragen vullen zijn telefoon. Govert kijk met het verwondering en ook wel verbijstering aan. Na een paar dagen, tientallen bliepjes verder, verwijdert hij  alle berichtjes. 

’Wat een onzin’, zegt hij wijs. ‘Waarom gebruiken ze dat dagelijkse half uurtje niet gewoon om te studeren?’

Toen pas realiseerde ik me dat ik al jaren geen echt varken meer had gezien. In Nederland verblijven 16 miljoen varkens in afgesloten stallen. Alleen op weg naar het slachthuis, in een vrachtwagen, kun je heel soms een levend varken zien. Hier in Tanzania zijn de geiten, schapen en koeien nog onderdeel van het dagelijks leven. Langs de kant van de weg grazen kalfjes de berm leeg. Schapen en geiten rommelen tussen de bananenbomen. Kippen scharrelen op de erven. Maar varkens, ook hier in Tanzania, zijn naar een donkere stal verdreven, waar ze worden vetgemest. Ook hun eerste stapjes buiten de stal zijn gelijk hun laatste. Naar de slager.

In Tanzania denken ze dat corona is gebracht door de duivel. Bidden helpt. In Amerika zijn er hele volksstammen die geloven dat Bill Gates erachter zit. In Nederland worden telecommasten in brand gestoken omdat deze corona zouden verspreiden. De wetenschap wijst echter naar de markten in Wuhan waar mensen wilde dieren verhandelen voor de consumptie. De pandemie woedt nu door heel de wereld en wilde-dierenmarkten zijn vooralsnog verboden. Maar de wetenschap vertelt ons ook nog iets anders. Overal waar dieren op een onnatuurlijke manier gehouden worden bestaat de kans op een virusuitbraak. In meer of mindere mate. De Mexicaanse griep begon in een varkensstal, de Q-koorts ontstond in een geitenhouderij. Dus in plaats van de schuld aan die rare Chinezen te geven, moeten we ook bij ons zelf te rade gaan. De manier waarop we in het westen dieren houden voor ons vlees is niet langer houdbaar.

Jane Goodall zegt op 19 april 2020 in het tv programma Buitenhof: ‘We moeten de markten waarin wilde dieren worden verhandeld sluiten. En eigenlijk moeten we dat ook doen bij de intensieve veehouderij. Het gaat niet alleen om wilde dieren, maar ook om de manier waarop we omgaan met varkens, koeien en kippen. Want sommige ziekten zijn ook in die vreselijke bedrijven ontstaan’. Ondertussen zien we vleermuizen die in stukjes worden gehakt en gaat de presentator verder over haar unieke chimpansee project in Tanzania. Hoor je wat ze zegt? We moeten stoppen met de intensieve veehouderij!

In het AD van 5 april 2020 antwoordt viroloog Ron Fouchier op de vraag of de intensieve veehouderij een potentieel gevaar is: ‘”Absoluut. Nederland is vol met gastheren die een virus over kunnen dragen.” Ook zegt hij dat de pandemie geen verrassing was. ‘Met onze manier van leven, bijvoorbeeld hoe we omgaan met dieren, is het onvermijdelijk dat dit soort virussen zich wereldwijd verspreiden.’

Amerikanen eten 120 kilo vlees per jaar per persoon, Nederland 89 kilo en de Chinezen 63 kilo. In Tanzania eten ze 7,1 kilo vlees per jaar.  En je ziet dat zelfs in Tanzania de varkens al achter slot en grendel opgroeien, als een vleesfabriekje. Als de ontwikkeling en de rijkdom hier in Tanzania toeneemt zal de hoeveelheid dieren die op inhumane wijze gehouden worden ook toenemen. Straks is er geen enkel land op aarde waar varkens nog in de modder wroeten en in hun eigen natuurlijke tempo groot worden. Met alle gevolgen van dien.

Het is nu de tijd om het tij te keren. We moeten deze pandemie serieus nemen, luisteren naar de experts en vervolgens de oorzaken wegnemen. Ons eetgedrag moet fundamenteel veranderen willen we een volgende crisis voorkomen. Minder dieren, minder bedrijven, minder vlees. Dat wordt het nieuwe normaal.