Dit artikel werd op 28 juli 2026 gepubliceerd op Joop.nl.

Sinds gisteren hoor ik bij de tientallen miljoenen mensen die The Odyssey van regisseur Nolan hebben gezien.

Een fenomenale film waar kosten noch moeite zijn gespaard voor een buitengewone bioscoopervaring. Ook de ophef over een historische misser ging niet aan mij voorbij. De helm van de held is van metaal, terwijl Homerus hem beschrijft als leer, beslagen met wildzwijnentanden. Een relletje was geboren.

Maar ik zag in al het spektakel nog een andere omissie, eentje die iedereen lijkt te missen. Een fout die niet iets zegt over interpretatie van het verleden, maar alles over de blinde vlek in onze huidige tijdsgeest. In een beroemde scène verandert tovenares Circe de mannen van Odysseus in varkens. Maar ze werden niet getransformeerd in de harige, ranke varkens met een staart, zoals ze in de eeuwen voor Christus leefden. Nee, de varkens van Circe waren grote roze, gladde varkens met een stompje waar hun staart hoort te zitten. Circe verandert de soldaten niet in de klassieke zwijnen maar in een stalversie van het huidige productievarken.

Dat stompje is geen historisch gegeven, maar het gevolg van routinematig couperen.

Varkens brengen hun hele leven in kale donkere hokken door en gaan door gebrek aan afleiding aan elkaars staart bijten. Met verwondingen, ontstekingen en soms zelfs de dood tot gevolg. Vlak na de geboorte wordt daarom de staart er, onverdoofd, af gebrand. Deze ingreep is al dertig jaar verboden maar wordt nog steeds bij 99% van de biggen toegepast. Afgelopen week stond Varkens in Nood bij de rechter om handhaving van dit verbod opnieuw af te dwingen.

Voor het varken van Homerus zou dit niet nodig zijn geweest. Dit dier was donker, borstelig, beweeglijk, en uiteraard, met een lange staart. Dat zien we ook in de kunstgeschiedenis. Op schilderijen van de negentiende-eeuwse kunstenaar Briton Rivière, of in het werk van zeventiende-eeuwse schilders als Jan van Bijlert en Salomon de Bray worden de varkens van Circe steevast afgebeeld als kleine, harige, zwijnachtige varkens met een staart. Op geen enkele manier lijken deze dieren op de doorgefokte exemplaren die onze stallen op dit moment zo massaal bevolken.

Het probleem met de weergave van de varkens in The Odyssey is, in tegenstelling tot die van de helm, niet een historische vergissing. Het is juist de waarneming van het heden die deze fout veroorzaakt. Voor deze scène gebruikte Nolan geen computerbeelden. Deze varkens zijn animatronics, nagemaakte dieren. Iemand heeft bij het modelleren van varkens dus simpelweg aangenomen dat een varken, zelfs een mythologisch varken, geen staart heeft.

De meeste mensen weten niet beter. Maar ik vind dat een gerenommeerde filmmaker als Nolan wel beter had moeten weten. Met een budget van 250 miljoen heeft hij zeewaardige schepen naar antiek model laten nabouwen, filmde hij 91 dagen in zes landen en liet hij het Trojaanse paard door 250 mensen over het strand slepen. Vragen over de gebruikte wapenuitrusting beantwoordde Nolan met een nauwgezette en gedetailleerde uitleg over zwart geoxideerde Myceense dolken en zwavelpatinering. ‘Je wilt tenslotte niet dat mensen denken dat je het lichtzinnig hebt aangepakt’, zei hij in een interview met het Amerikaanse tijdschrift Time.

Waarom heeft hij dan geen aandacht gehad voor een staart?

Nolan had door een varken met staart te tonen aan miljoenen mensen kunnen laten zien hoe dit bijzondere dier er werkelijk uitziet. Hij heeft deze kans gemist. Met zijn keuze, bewust of onbewust, heeft hij een verminkt bio-trievarken genormaliseerd. En, wat nog erger is, hij heeft het dier zelfs verankerd in het verleden. In een tijd waar industrialisatie van dieren volkomen onbekend was en waar staartbijten geen probleem was omdat varkens daar nog op een natuurlijke wijze leefden.

Homerus schrijft na de betovering van Circe: Zij hadden nu de koppen van varkens, hun geknor en beharing, en ook hun uiterlijk, maar hun verstand bleef intact zoals het voorheen was. Zo zaten zij jammerend opgesloten.

Verminkte varkens hoeven geen getransformeerde mensen te zijn om te jammeren.

Op 15 juni 2026 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

Ze heette Happy. Ze stierf op 26 mei 2026, alleen, in een ruimte van amper een halve hectare in de Bronx, New York omringd door beton en de geur van een stad die haar nooit toebehoorde. Ze was 55 jaar oud. Ze had een naam die haar hele leven lang als een bittere grap klonk.

Rond 1971 werd een jong olifantje, een jaar oud, uit de Thaise jungle gekaapt. Weggerukt uit haar kudde, weg bij haar moeder, haar tantes, haar broertjes en zusjes. Eigenlijk te jong om alleen door het leven te gaan. Ze werd op een boot gezet naar Amerika. De jungle zou ze nooit meer zien. Ze bleef bijna 50 jaar opgesloten in de Bronx Zoo in New York.

Happy doorstond twintig jaar isolatie. Olifanten rouwen om hun doden, herinneren zich vrienden na tientallen jaren, zorgen voor gewonden ook als dat de groep in gevaar brengt. Ze zijn niet gemaakt om alleen te zijn.

Happy was de eerste olifant ter wereld die aantoonde dat ze zelfbewust was

Happy was een intens eenzaam wezen. In 2005 schilderden onderzoekers een witte X op haar voorhoofd en plaatsten haar voor een spiegel. Ze raakte met haar slurf haar eigen voorhoofd aan, niet het spiegelbeeld, maar zichzelf. Ze herkende zichzelf. Tot dan toe was dit alleen waargenomen bij mensen, mensapen en dolfijnen. Happy was de eerste olifant ter wereld die aantoonde dat ze zelfbewust was. Misschien was het juist haar eenzaamheid. Olifanten ruiken elkaar, horen elkaars roepen, voelen elkaars voetstappen door de grond. Als er een andere olifant in de buurt was, wist Happy het. Die X kon dus niet van een ander zijn.

In 2018 stapten dierrechtenactivisten naar de rechter met een habeas corpus. Dit is een rechtsmiddel dat wordt ingezet wanneer iemand onrechtmatig wordt vastgehouden. Hun argument: Happy is een zelfbewust, autonoom wezen. Haar opsluiting is onwettig.

In juni 2022 verloor Happy. Vijf rechters tegen twee. Maar het hof beantwoordde nooit de vraag óf haar opsluiting rechtmatig was, want daarvoor moest Happy eerst het recht hebben om die vraag te stellen. Dat recht had ze niet: als juridisch “ding”, als eigendom, mocht ze de deur niet eens openen. Een rechter schreef dat dit de verkeerde volgorde was: je moet eerst kijken of de opsluiting deugt, en dan pas welk rechtsmiddel van toepassing is. Hij behoorde tot de minderheid.

Zelfs de rechter die de zaak eerder had afgewezen, schreef dat ze het eens was dat Happy “meer is dan een juridisch ding of eigendom.” Maar eigendom bleef ze. En ze verdiende geld voor de Bronx Zoo.

Happy werd wereldberoemd vanwege wat ze kon: zichzelf herkennen. Maar het systeem dat haar gevangen hield, weigerde haar te herkennen — als individu, als sociaal wezen, als iemand die een andere toekomst verdiende. Ze stierf zoals ze geleefd had: opgesloten, alleen, in een stad die haar naam kende maar haar vrijheid nooit gunde.

Happy was never happy.

Lees meer over de zaak van the NonHuman Rights Project

De onderzoeksvraag was helder: kunnen kalkoenen gehouden worden zonder ingreep aan hun snavel?
De conclusie van WUR: eigenlijk niet.

Maar wie het rapport leest, ziet iets anders. De onderzoeksvraag verschuift ongemerkt. Niet langer staat centraal wat kalkoenen nodig hebben, maar wat het huidige productiesysteem aankan. Dat verschil is fundamenteel.

De vraag was niet: kan het binnen de goedkoopste en meest intensieve vorm van kalkoenhouderij? De vraag was: kunnen kalkoenen hun snavels houden?

En op basis van de eigen data lijkt het antwoord eerder: ja.

Het rapport beschrijft dat op een biologisch bedrijf kalkoenen al jarenlang met hele snavels worden gehouden, mét uitloop, ruimte en veel meer mogelijkheden om natuurlijk gedrag uit te oefenen. De uitval door pikkerij was daar gering. Ook andere onderzoeken laten zien dat structuurelementen, verrijking, schuilmogelijkheden en aangepast management de problemen kunnen verminderen. Dat is geen klein detail. Dat is de kern.

Toch eindigt het rapport op een andere toon. Er wordt benadrukt dat het veel extra arbeid kost. Dat de kosten oplopen. Dat boeren voortdurend alert moeten zijn. Dat het een mentale belasting vormt. Dat zijn reële punten.

Maar sinds wanneer is mentale belasting voor de houder een dierenwelzijnsconclusie?

Wat ontbreekt is minstens zo opvallend. Er is nauwelijks aandacht voor de dieren zelf. Voor hun pijn. Voor hun chronische stress. Voor de aantasting van hun lichamelijke integriteit.

Het rapport stelt zelf dat ingrepen vanuit dierenwelzijns- en ethische overwegingen ongewenst zijn. Maar zodra blijkt dat afschaffen vraagt om meer ruimte, andere stallen en een ander systeem, verschuift de discussie ineens naar arbeid en kostprijs. Daarmee gebeurt iets groters. WUR presenteert zich als onafhankelijke kennisinstelling, maar schuift hier ongemerkt op van onderzoek naar normstelling. Niet: wat hebben dieren nodig? Maar: wat is praktisch uitvoerbaar binnen het huidige verdienmodel? Terwijl dat de vraag helemaal niet was.

En precies daar faalt ook de overheid. Want jarenlang worden onderzoeksopdrachten geformuleerd binnen de grenzen van bestaande productiesystemen. Niet de behoeften van het dier zijn uitgangspunt, maar de vraag hoeveel aanpassing het systeem bereid is te dragen.

Dierenwelzijnsonderzoek wordt zo geen instrument voor verandering, maar een manier om bestaande structuren te behouden.

Misschien is de ongemakkelijke conclusie niet dat kalkoenen niet met hele snavels gehouden kunnen worden. Misschien is de conclusie dat het huidige systeem niet geschikt is voor kalkoenen.

Het is belangrijk dit tragische incident eens van een afstand te bekijken. Wat wilde dit dier ons met zijn gedrag vertellen en op welke momenten luisteren wij niet?

De eerste woorden die wij in verschillende dierentalen kunnen leren is het woord ‘nee.’

In mijn boek ‘Hoeveel vakantiedagen heeft een varken’ schreef ik hierover: ‘De eerste woorden die wij in verschillende dierentalen kunnen leren is het woord ‘nee.’ Dieren die iets niet willen laten ons dat op veel verschillende manieren blijken. Een kip stribbelt tegen als je haar probeert op te pakken. Een hond gromt als je te dichtbij komt. Een paard dat weigert te lopen als je erop gaat zitten. Ze zeggen nee in hun eigen taal. Ze plegen daden van verzet.

Dieren die iets niet willen laten ons dat over het algemeen ondubbelzinnig weten. Iedereen met een huisdier kent het woord ‘nee’ van zijn of haar huisgenoot. Alle dieren kunnen op verschillende manieren laten blijken dat ze iets niet willen. Koeien weigeren naar de melkmachine te lopen, varkens ontsnappen uit het slachthuis. Geiten springen over een hek en kippen laten zich niet vangen. Hun handelen levert niet altijd het gewenste resultaat op. Maar dat ze ons iets vertellen kan niemand meer ontkennen.

Dieren kunnen met hun stem ook daadwerkelijk hun omgeving beïnvloeden en hun eigen leven en dat van anderen beïnvloeden. Historicus Hribal beschrijft verschillende dieren die in verzet komen en wat de gevolgen hiervan zijn. Zo heeft de ontwikkeling van de stoomschuit en de auto mede vaart gemaakt omdat paarden die gebruikt werden om trekschuiten voort te bewegen en mensen te vervoeren in koetsen, regelmatig in verzet kwamen. Hribal schrijft: “Het was niet dat paarden niet harder konden werken, of sneller of langer. Het was eerder het feit dat de paarden, in tegenstelling tot een motor, het bewuste vermogen hadden om te weigeren.’’

Het wordt tijd dat we naar dieren luisteren

Dieren die iets echt niet willen, en telkens weer verzet laten zien, vertellen ons iets. Het wordt tijd dat we naar ze luisteren. Maar niet alleen hun verzet is interessant. Wat de dieren wél willen, waar ze de voorkeur aan geven, is net zo belangrijk als we ze arbeidsrechten gaan geven.

Zullen proberen wat vaker naar dieren te luisteren?

Op 22 april 2026 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

Vanmorgen sprak ik op radio 1 met Jurgen van den Berg over een bijzonder verhaal. Een Australische techondernemer ontwikkelde met behulp van AI een gepersonaliseerd kankervaccin voor zijn hond. De hond was door de dierenarts opgegeven, maar de tumor kromp en haar conditie verbeterde.

Indrukwekkend en ontroerend

Dat is indrukwekkend en ook ontroerend. Iemand die alles op alles zet om zijn dier te helpen.

Tegelijk laat dit verhaal iets fundamenteels zien. De gezondheid van een dier hangt af van de mens die voor hem zorgt. Van diens geld, kennis en netwerk. Als deze man dit niet had gekund, was het verhaal heel anders afgelopen. Het maakt dus uit wie je baasje is. Toegang tot zorg voor dieren is niet gelijk verdeeld. Niet de medische noodzaak bepaalt de behandeling, maar de mogelijkheden van de eigenaar.

Ondertussen wordt dierenzorg steeds duurder en zien we dat steeds meer praktijken in handen komen van commerciële partijen. De kosten van ene dierenartsconsult zijn de afgelopen zes jaar gestegen met 50% (!).

AI kan hierin een rol spelen. Het kan diagnoses versnellen, dierenartsen ondersteunen en zorg mogelijk verbeteren. Maar die vooruitgang heeft alleen waarde als die ook voor iedereen bereikbaar is. Anders vergroot technologie juist de verschillen.

Daarmee komen we bij een ongemakkelijke vraag. Willen we de gezondheid van dieren blijven zien als een individuele verantwoordelijkheid, of erkennen we dat dit ook een collectieve, maatschappelijke opgave is?

Voor mensen vinden we het antwoord vanzelfsprekend. Voor dieren nog niet. Misschien wordt het tijd om die vraag serieus te stellen.

Op 2 april 2026 schreef ik een bijdrage aan de lopende serie ‘Wat is dierenleed?’ op Foodlog.nl

Het leed van dieren laat zich niet vangen in een paar alinea’s. En misschien is dat ook het probleem: we proberen dierenleed te begrijpen door alles op één hoop te gooien.

We denken aan proefdieren, aan de pijnlijke experimenten die met apen, muizen en ratten worden uitgevoerd. Aan koeien, varkens en kippen in de intensieve veehouderij, die onder slechte omstandigheden veel te snel tot hun einde komen. Aan onze huisdieren, hele dagen alleen zonder afleiding. Soms ook aan dieren die helemaal niet in een huis horen. Maar wie denkt er bij dierenleed direct aan wilde dieren? Aan een damhert dat de winter niet overleeft. Aan een konijn in de duinen dat wordt gegrepen door een vos. Aan een zangvogelkuiken dat uit het nest valt.

Toch noemen we die laatsten zelden dierenleed. Het is verdrietig, soms schokkend, maar we accepteren het als onderdeel van het leven. Dat zegt iets belangrijks over hoe wij dierenleed definiëren.

Mens en dier

Bij dierenleed denk ik primair aan mensen. Niet aan dieren onderling, maar aan de relatie tussen mens en dier. Aan het leed dat dieren wordt aangedaan dóór mensen. Honger, dorst, pijn, angst, stress en zelfs de dood zijn op zichzelf geen dierenleed. Pas wanneer de mens daar structureel de oorzaak van is, spreken we er zo over.

Dat betekent dat pijn, stress en dood geen voorwaarden zijn voor dierenleed. Ze horen bij het leven. Ook bij dat van mensen. Wij hebben stress. We hebben pijn. We worden ziek en gaan dood. En toch spreken we niet automatisch van een leven dat niet de moeite waard is.

Draai de vraag om

Wanneer is het dan wél dierenleed?
Om die vraag te beantwoorden, draai ik het om. Niet: wanneer lijdt een dier? Maar: wanneer is een dier gelukkig?

Die vraag is lastig. We zullen het nooit helemaal zeker weten. Maar wetenschappers doen wel uitspraken over wat mensen gelukkig maakt. En mensen zijn ook dieren. Met alle beperkingen die zo’n vergelijking heeft, kunnen we er toch iets van leren.

Drie elementen keren steeds terug: autonomie, verbondenheid en het benutten van potentie. De basisvoorwaarden – genoeg te eten, drinken en veiligheid – zijn dan al ingelost. Want ook zieke of arme mensen kunnen momenten van geluk ervaren. Door buiten te zijn. Door contact. Door iets te doen wat betekenis geeft. Geluk is niet exclusief voorbehouden aan mensen die alle vakjes hebben afgevinkt.

Wat ontbreekt er?

Als we dit kader toepassen op dieren die door mensen worden gehouden, wordt iets duidelijk. Dieren in de veehouderij, in proefdiercentra, bij ons op de bank. Zij zijn hun autonomie verloren. Ze maken slechts sporadisch keuzes over hun eigen leven. Ze bepalen niet wanneer ze naar buiten of juist naar binnen gaan. Ze kiezen niet zelf wanneer en wat ze eten, of met wie ze de dag doorbrengen. Wij richten hun leven volledig in.

Daarnaast is er nauwelijks ruimte om hun potentie te benutten. Problemen oplossen. Uitdagingen aangaan. Leren. Ontdekken. Datgene waar wij als mensen trots en voldoening uit halen, ontbreekt in de meeste stallen, laboratoria en woonkamers.

En dan is er verbondenheid. Met een partner. Een kind. Een groep vrienden en vriendinnen. Of zelfs maar met een vaste verzorger. Voor veel dieren is echte, duurzame verbondenheid onbereikbaar.
Wat mij betreft is dierenleed daarom niet de aanwezigheid van pijn, stress, angst, honger of dorst. 

Dierenleed is de structurele afwezigheid van autonomie, verbondenheid en de mogelijkheid om potentie te benutten.

De Wat is…?-serie op Foodlog.nl onderzoekt het verschil in basiswaarden en perspectieven op de werkelijkheid dat als een olifant in de kamer staat. Aanleiding is het vastlopen van maatschappelijke discussies. Omdat het niveau van polarisatie piekt, is het tijd om weer samen te landen door onderzoek naar de uitgangspunten van de partijen die elkaar het recht op waarheid betwisten. Zo ontdekken we dat het draait om de verschillende denkwijzen in plaats van de feiten.

Op 26 maart 2026 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

In 2021 liet Zembla zien dat honden in opleiding tot politiehond worden geschopt, geslagen en met stroom worden getraind. Afgelopen week bleek dat dit geen incident uit het verleden is, maar nog steeds gebeurt. Omwonenden hebben het gefilmd en de politie geeft zelf aan dat ze ‘heel vaak’ meldingen krijgen van mishandeling tijdens de training. Tegelijkertijd zegt de politie dat handhaven lastig is. Ondertussen koopt ze haar honden nog altijd in via dezelfde clubs, aangesloten bij de KNPV. De kennis van mishandeling is er, de pijnlijke beelden zijn er ook, maar het systeem blijft gewoon draaien.

Wat het extra wrang maakt, is dat we deze discussie eigenlijk al lang hebben gevoerd. Vanaf de jaren zeventig tot negentig trainden we honden met dominantie, correctie en onderwerping. De mens was de roedelleider en dwong gedrag af met slipkettingen en intimidatie. Dat is in Nederland groot geworden via mensen als Martin Gaus, die daar later zelf van is teruggekomen. Sinds de jaren negentig weten we beter. We begrijpen hoe dieren leren en dat motivatie en samenwerking effectiever zijn dan dwang. Dat is nu de norm, bij huishonden en bij speurhonden. Alleen in de training van politiehonden is die ontwikkeling nauwelijks doorgedrongen.

Het probleem zit ook niet bij alle politiehonden.

Speurhonden worden zonder geweld getraind. Het wringt bij de honden die worden ingezet om verdachten aan te houden, te bijten en ingezet worden bij agressieve situaties. Van hen vragen we iets fundamenteel onnatuurlijks: ze moeten op een teken van de mens aanvallen, blijven doorbijten, ook als ze zelf worden geschopt of geslagen, en pas loslaten als de mens dat aangeeft. Dat is geen gedrag dat een dier uit zichzelf laat zien of zelf begrenst. Dat is gedrag dat je alleen onder strikte controle en blijkbaar met harde, vaak gewelddadige training kunt afdwingen.

En dan kom je bij de kern. Als dit werk alleen kan door honden zo onder druk te zetten, door angst of pijn, dan moeten we niet langer discussiëren over hoe dit beter kan. Dan moeten we de conclusie trekken dat honden niet geschikt zijn voor dit werk.

Voor het aanhouden van verdachten moeten we andere middelen gebruiken. En stoppen met het inzetten van dieren voor werk waarvoor ze alleen geschikt te maken zijn met agressie en overheersing.

Zolang de politie deze honden blijft afnemen, blijft dit systeem bestaan. 

Dus als we dit echt willen veranderen, moeten we niet alleen naar de trainers kijken, maar vooral naar de keuze om deze honden überhaupt in te zetten.

En daarmee zien we komende weken weer beelden van koeien die voor het eerst sinds maanden naar buiten mogen. Ze rennen, springen, bokken. De zogenoemde koeiendans wordt steevast gebracht als iets vrolijks, een teken dat het goed gaat met de dieren in de Nederlandse melkveehouderij. Het is een beeld dat uitnodigt om te glimlachen. En dat doet het ook. Maar wie iets langer kijkt, ziet iets anders.

Wat hier zichtbaar wordt, is geen uiting van dagelijks welzijn, maar een ontlading. Deze dieren hebben maanden binnen gestaan. Op stal met beperkte bewegingsruimte en zonder toegang tot grasland. De plotselinge overgang naar buiten waar ruimte, lucht en een zachte ondergrond is zorgt, meestal na een paar voorzichtige stappen, voor een explosie aan beweging. Dat is begrijpelijk. Maar het is ook veelzeggend. Want hoe vanzelfsprekend is het dat een dier zó reageert op iets basaals als naar buiten gaan?

De koeiendans functioneert in de praktijk als een krachtig beeld voor de sector. Eén dag waarop alles lijkt te kloppen, die zich goed laat filmen en delen. Het bevestigt het idee dat de Nederlandse koe ‘gewoon buiten loopt’. Maar dat beeld is misleidend.

De cijfers laten een ander verhaal zien.

Van de circa 1,5 miljoen melkkoeien in Nederland komen er ongeveer 460.000 helemaal niet buiten. Biologische koeien — een relatief kleine groep van zo’n 46.750 dieren — brengen aanzienlijk meer tijd buiten door, gemiddeld ruim 2500 uur per jaar. Voor de grote meerderheid van de niet-biologische koeien ligt dat aantal rond de 1263 uur per jaar. Ter vergelijking: een jaar telt 8760 uur. 

Voor het merendeel van de koeien betekent dit dat zij het grootste deel van hun leven binnen doorbrengen. En, vaak vergeten, hun kalfjes komen in hun korte leven meestal helemaal niet buiten.

Toch wordt weidegang vaak benaderd als een plus, als iets wat je kunt organiseren binnen een ‘marktconcept’. Er wordt gesproken over een minimum aantal dagen of uren per jaar, alsof het gaat om een kwaliteitslabel dat je kunt toevoegen aan een product. Daarmee verschuift de vraag ongemerkt van wat een dier nodig heeft naar wat economisch haalbaar of wenselijk is.

Die benadering schuurt. Want toegang tot buiten is geen luxevoorziening. Het raakt aan fundamentele gedragsbehoeften van ieder dier: bewegen, grazen, kiezen waar ze zich bevindt. Wind door haar vacht, zon op haar snoet, regen op haar rug. Dat is geen luxe. Het feit dat hier normen voor moeten worden vastgesteld, bijvoorbeeld 120 dagen, zes uur per dag, zegt op zichzelf al iets. We proberen een basisbehoefte in te passen in een systeem dat daar niet vanzelfsprekend ruimte voor biedt.

De koeiendans maakt dat spanningsveld zichtbaar,

al wordt het zelden zo benoemd. Wat als we deze beelden niet langer zien als bewijs dat het goed gaat, maar als aanwijzing dat er structureel iets ontbreekt? Wat als we de reactie van de koe niet interpreteren als vreugde, maar als een signaal van wat er daarvoor niet was?

De discussie over weidegang zou daarmee een andere insteek kunnen krijgen. Niet langer de vraag hoeveel uur of dagen economisch inpasbaar is, maar de vraag waarom een dier überhaupt naar buiten gaan, buiten zijn, wordt onthouden. In plaats van weidegang te presenteren als een extra kwaliteit, zou het uitgangspunt moeten zijn dat een koe toegang heeft tot buiten — en dat afwijkingen daarvan gemotiveerd en tijdelijk zijn, niet structureel.

Dat vraagt om een verschuiving in denken.

Weg van het idee dat dierenwelzijn een optionele toevoeging is binnen een markt, en richting het besef dat het gaat om rechten die niet afhankelijk zouden moeten zijn van verdienmodellen of keurmerken.

Zolang we de koeiendans blijven vieren als een vrolijk moment, missen we de kern. Deze beelden laten niet alleen zien hoe een koe beweegt wanneer ze naar buiten mag, maar ook hoe lang ze daarop heeft moeten wachten.

Dit artikel werd op 7 maart 2026 gepubliceerd in Trouw.

Op Internationale Vrouwendag vieren we de strijd van vrouwen voor vrijheid, gelijkheid en zeggenschap over hun eigen lichaam. Maar er is een groep vrouwen die vrijwel nooit wordt genoemd: de vrouwelijke dieren in de veehouderij. Terwijl juist zij massaal worden uitgebuit vanwege hun vrouwelijke eigenschappen.

Melkkoeien, leghennen en fokzeugen worden gehouden vanwege hun vrouwelijkheid

Melkkoeien, leghennen en fokzeugen worden niet gehouden ondanks hun vrouwelijkheid, maar juist vanwege die vrouwelijkheid. Ze baren, produceren melk of leggen eieren. En precies daarom worden hun lichamen volledig gecontroleerd door mensen. Hun voortplanting wordt gereguleerd, hun lichamen worden dagelijks gemanipuleerd en hun productiviteit wordt gemaximaliseerd. Zeggenschap over hun eigen lichaam hebben ze niet.

De Amerikaanse dierenethicus Lisa Kemmerer schrijft in haar boek Sister Species dat vrouwen en dieren historisch op vergelijkbare manieren zijn behandeld: als minder rationeel, dichter bij de natuur en daarom geschikt om gecontroleerd te worden. Door vrouwen en dieren te reduceren tot minderwaardige wezens konden mannen hun lichamen, arbeid en voortplanting exploiteren. Objectivering, controle over reproductie en het recht claimen om over andere lichamen te beschikken zijn volgens haar kernkenmerken van patriarchale machtsstructuren.

De parallellen met de geschiedenis van vrouwen zijn opvallend

De parallellen met de geschiedenis van vrouwen zijn opvallend. Nog niet zo lang geleden mochten vrouwen na hun huwelijk niet meer werken, konden zij geen bankrekening openen zonder toestemming van hun echtgenoot en werd hun voortplanting gezien als een kwestie van maatschappelijk belang. Ook vandaag proberen sommige politieke bewegingen nog steeds zeggenschap te houden over de reproductieve rechten van vrouwen.

Voor vrouwelijke dieren in de veehouderij is deze controle nog absoluut. Een melkkoe wordt elk jaar opnieuw geïnsemineerd zodat ze melk blijft geven. Een fokzeug krijgt nest na nest biggen. Een leghen legt honderden eieren per jaar. Hun lichamen functioneren als productiemachines.

Ook hun intellectuele en sociale ontwikkeling wordt beperkt. Generaties lang werd onderwijs voor vrouwen ontmoedigd, omdat een onopgeleide vrouw makkelijker te controleren zou zijn. In de veehouderij gebeurt iets vergelijkbaars. Dieren leven vaak in kale stallen waar weinig ruimte is voor sociale interactie, exploratie of probleemoplossend gedrag. Terwijl juist dat gedrag essentieel is voor hun ontwikkeling.

De gevolgen zijn zichtbaar. Verveling, stress en apathie komen veel voor in stallen. Dieren worden mede gefokt op ‘rustige’ eigenschappen. In de praktijk betekent dit dat ze zich vaak neerleggen bij een leven waarin nauwelijks iets gebeurt.

Ook de rechtvaardiging klinkt bekend. Door de geschiedenis heen werd de onderdrukking van vrouwen vaak verdedigd met een beroep op het algemeen belang. Vandaag horen we een vergelijkbaar argument over dieren: hun uitbuiting zou noodzakelijk zijn om de wereld te voeden. Maar wetenschappelijk onderzoek laat zien dat de intensieve veehouderij juist grote schade veroorzaakt aan klimaat, biodiversiteit en voedselzekerheid.

Solidariteit tussen vrouwen houdt niet op bij de menselijke soort

Solidariteit tussen vrouwen houdt niet op bij de menselijke soort. Feministische denkers zoals Carol Adams wezen daar al in de jaren negentig op. In The Sexual Politics of Meat beschrijft zij hoe de objectificatie van vrouwen en dieren nauw met elkaar verbonden is.

Op Internationale Vrouwendag vieren we de vooruitgang die vrouwen hebben geboekt. Maar echte solidariteit betekent ook oog hebben voor andere vrouwelijke lichamen die nog altijd volledig onder controle staan.

Daarom een eenvoudige oproep vandaag: toon solidariteit met vrouwelijke dieren. Hun lichaam is meer dan louter een productiemiddel.

Ik kwam het tegen bij het Regieorgaan Versnellen Innovatie Emissiereductie Duurzame Veehouderij. Alleen de naam al. Alsof snelheid en duurzaamheid vanzelf ontstaan zodra je er een commissie op zet. De voorzitter wil ‘doorbraakinnovaties voor de veehouderij ontwikkelen’.

Dat klinkt daadkrachtig. Het betekent vooral dat we opnieuw kiezen voor uitstel.

Er zijn namelijk ook andere manieren om uitstoot te verminderen: stoppen, extensiveren, biologisch boeren. Minder dieren. Minder productie. Minder druk op mens, dier en natuur. Maar in plaats van die richting op te bewegen, koos de minister in 2025 opnieuw voor innovatie. Alsof techniek ons uit ieder denkbaar probleem kan redden.

Ook in het nieuwe coalitieakkoord duikt het woord weer op. Experimenteerruimte. Fieldlabs. Gedoogde toepassing van doorbraakinnovaties. Het klinkt spannend. Het betekent dat we nog even doorgaan zoals we deden, maar dan met subsidie.

De sector heeft innovatie inmiddels geclaimd als oplossing voor alles. Stikstof? Innovatie. Methaan? Innovatie. Dierenwelzijn? Innovatie.

De praktijk is minder spectaculair. Methaanarme vloeren die geen reductie opleveren, maar wel extra risico’s voor de dieren die erop leven. Een voedingssupplement dat de penswerking moet aanpassen en in Denemarken zieke en dode dieren veroorzaakt. Deze coalitie overweegt het gebruik hiervan verplicht te stellen voor alle koeien. Een zwaar gesubsidieerde mestrobot die nauwelijks uitstoot vermindert, maar wel dag in dag uit tegen overbelaste koeienbenen aan rijdt.

Het dier verdwijnt uit beeld. Wat overblijft is een technisch probleem dat opgelost moet worden. Terwijl het geen technisch mankement is.

Dieren eten. Dieren verteren. Dieren poepen, plassen, herkauwen, boeren en laten scheten. Dat is geen fout in de veehouderij. Dat ís veehouderij.

Misschien is de echte doorbraakinnovatie de moed om toe te geven dat de biologie van het dier geen defect is dat verholpen moet worden. De koe is niet kapot. Het systeem is aan vernieuwing toe.