Het debat over de toekomst van de landbouw gaat vooral over stikstof, mest, innovatie en het perspectief van de boer. Zelden over het dier. 

Terwijl onze kennis over dieren in de veehouderij de afgelopen decennia enorm is gegroeid. Koeien, varkens en kippen hebben bewustzijn. Ze onderhouden vriendschappen, herkennen oneerlijke behandeling en helpen elkaar, zelfs als dat niet in hun eigen belang is. Al die kennis lijkt onderweg naar Den Haag van de tractor gevallen te zijn.

De wet erkent dat dieren een waarde hebben die losstaat van hun nut voor de mens. De regering stelde bij de behandeling van de Wet dieren dat dit een appèl doet op de overheid om het dierenbelang te wegen. Een zorgvuldige belangenafweging, een kernwaarde van goed bestuur, is dus niet compleet zonder dat het dierenbelang expliciet wordt meegewogen.

Bij andere grote maatschappelijke vraagstukken stelden we die morele vraag wél eerst. Bij de invoering van gelijk loon voor mannen en vrouwen, ruim vijftig jaar geleden, waarschuwden politieke partijen voor de gevolgen voor onze concurrentiepositie. Bij de invoering van het minimumloon gebeurde hetzelfde. In beide gevallen besloot de politiek het economische belang niet voorop te stellen. Eerst werd de morele grens getrokken, daarna werden de economische gevolgen geaccepteerd.

Bij dieren in de veehouderij gebeurt het omgekeerde. 

Een kitten of puppy scheiden van haar moeder vinden we pas na zeven weken acceptabel. Bij een kalf mag de boer dat bepalen, en dat gebeurt meestal direct na de geboorte. De gevolgen zijn wetenschappelijk vastgesteld: een verhoogde hartslag, de aanmaak van stresshormonen, en een koe die dagenlang luid naar haar kalf blijft roepen. Reageert het kalf daarop, dan maakt dat het juist onrustiger: meer pogingen om te ontsnappen, minder en onregelmatiger drinken, een hogere lichaamstemperatuur.

Dat we kalfjes dit iedere dag aandoen is geen bewust politiek besluit. Het is een praktijk die is meegegroeid met een steeds efficiëntere sector, en inmiddels zo vanzelfsprekend is geworden dat ze nauwelijks nog ter discussie staat. Het leed van kalf en moeder is in al die tijd nooit moreel geëvalueerd.

De wet verplicht de politiek de belangen van dieren af te wegen. In de praktijk gebeurt het tegenovergestelde: eerst wordt bepaald wat economisch haalbaar is, en pas binnen dat kader worden de kruimels onder de dieren verdeeld.

Voordat we bepalen welke kant de landbouw op moet, zouden we eerst moeten bepalen wat we het dier in de stal verschuldigd zijn.

Uiteindelijk komt het neer op één vraag: wat vinden we nog moreel verantwoord om hen aan te doen?

Dit interview werd op 19 juni 2026 gepubliceerd in Sterke Erven.

‘Het is ethisch onverantwoord om koe en kalf te scheiden’.

Dat zei Marjolein de Rooij, oprichter van de Vakbond voor Dieren, tegen Hermien van der Aa die een artikel schreef over Ethiek in de veehouderij voor het blad Sterke Erven. Zij sprak met Leonie Cornips, Bernice Bovenkerk en Marjolein over ethiek in de veehouderij en maakte er een gewogen en mooi artikel van.

“De melkveehouderij staat voor grote uitdagingen. Discussies over stikstof, klimaat, dierenwelzijn en toekomstperspectief domineren het debat. Maar onder al die thema’s ligt een fundamentele vraag die veel minder expliciet wordt gesteld: wat vinden we eigenlijk ethisch verantwoord in de omgang met dieren?”

Op 29 juli 2025 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

Minister Wiersma heeft afgelopen maand vastgelegd welke aanpassingen de veehouderij moet doorvoeren om tot een ‘dierwaardige veehouderij’ te komen. De nieuwe regels voor pluimvee, varkens, koeien en kalveren zijn gepubliceerd en tot 5 augustus open voor consultatie.

Na bestudering van de ruim 100 pagina’s kom ik tot de verdrietige conclusie dat deze plannen niet zullen leiden tot een dierwaardige veehouderij.

Een dierwaardige veehouderij staat al meer dan twintig jaar op de politieke agenda. De commissie Wijffels beschreef de veehouderij in 2001 als een systeem dat ‘a-moreel omgaat met dieren en de exploitatie ervan heeft opgevoerd tot een niveau waarop een storing desastreuze gevolgen heeft’. De ambitie was dat in 2010 ‘met dieren respectvol wordt omgegaan’. We leven nu in 2025, en het leven van de meeste dieren in de veehouderij getuigt van alles behalve respect.

Wijffels wees ook op een ander probleem: de fokkerij. ‘De zelfredzaamheid van dieren staat onder druk. Onder meer door ongebreidelde opvoering van hun productieve vermogen en het excessieve beroep op die capaciteiten.’ De directe aanleiding voor deze wetswijziging was het Amendement Vestering. Deze riep in 2021 de regering op geen ingrepen bij dieren meer toe te staan om ze in het houderijsysteem te kunnen houden. Denk aan het afbranden van varkensstaarten, omdat varkens door verveling en gebrek aan ruimte in elkaars staarten gaan bijten. Symptoombestrijding moest plaatsmaken voor een echte systeemverandering.

De huidige voorstellen zijn een gemiste kans, en wel om drie belangrijke redenen:

De fokkerij blijft buiten schot

En dit is de eerste grote omissie in het voorstel. De fokkerij blijft in z’n geheel buiten beschouwing. Het ‘productieve vermogen’ van dieren is sinds 2001 alleen maar groter geworden. Juist die overproductie zorgt voor aantasting van dierenwelzijn.

Een fokzeug krijgt in plaats van 14 nu wel tot 18 biggen per keer. Dat leidt tot drukplekken-gewrichtsproblemen, pootproblemen en uitputting bij de zeug. En door een laag geboortegewicht van de big zullen er meer vroegtijdig sterven. Melkkoeien produceren ieder jaar weer meer melk. Door hun zware uiers krijgen ze rug-, poot- en uierproblemen. Deze grote welzijnproblemen veroorzaakt door de fokkerij worden niet aangekaart, laat staan opgelost.

Open normen en doelvoorschriften leiden tot juridische gesteggel

De tweede reden waarom dit plan gedoemd is te mislukken betreft de doelvoorschriften. De wet schrijft voor dat een boer ‘voldoende vreetplekken’ moet hebben voor z’n melkkoeien, haar leghennen ‘voldoende verrijking’ moet bieden, en de zeugen ‘voldoende ruwvoer’ krijgen. Deze formulering zal tot permanente discussie en juridisch getouwtrek leiden.

Toezichthouder Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), zal moeten aantonen dat een boer ‘onvoldoende’ ruwvoer of verrijking geeft. De NVWA slaagt er vaak niet (volledig) in om het bewijs van een overtreding rond te krijgen dan wel om te onderbouwen welke maatregelen genomen moeten worden (en waarom) om wel aan de open normen te voldoen.

Een voorbeeld is de huidige regel die stelt dat koeien voldoende bewegingsvrijheid moeten hebben die hun welzijn niet aantast. De NVWA bestrafte een melkveehouder die niet voor elke koe een ligbox had. In de zaak hierover, die in 2015 speelde, oordeelde de rechter dat de NVWA wel had aangetoond dat er sprake was van overbezetting in de stal, maar dat de herstelmaatregel die de NVWA formuleerde van één koe per ligbox geen steun vond in de wet.

Dit voorbeeld laat zien dat open normen ook in de gewijzigde wetgeving vooral tot juridisch gesteggel zullen leiden en niet tot verbeterd dierenwelzijn. Daarbij schuift de minister haar verantwoordelijkheid om dieren echt te beschermen en boeren perspectief te bieden af naar de rechter.

Niet over ons zonder ons

En de derde reden is de meest fundamentele van de drie. Het gebrek aan betrokkenheid van vertegenwoordigers van de dieren bij het opstellen van de maatregelen. De primair belanghebbenden in dit voorstel zijn door de minister beschreven als ‘degene die deze dieren houden’. Andere belanghebbenden zijn de markt- en ketenpartijen, de toezichthouder NVWA, burgers en consumenten.

De gesprekspartners van het ministerie zijn LTO Nederland met vertegenwoordigers uit de kippen-, varkens- en kalverensector. Ook de eierhandel, de vleessector, broedeierenbranche, het CBL en de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie zijn regelmatig op het ministerie te vinden. Jonge boeren en ZuivelNL schuiven aan. Caring Farmers, de koplopers, mogen soms ook aanschuiven. Voor dieren is er slechts één plek, die wordt ingenomen door de Dierenbescherming.

Deze samenstelling van gesprekspartners doet geen enkel recht aan de enige echt belanghebbende van een dierwaardige veehouderij, namelijk de dieren. Daarmee is de mogelijkheid om dit doel te bereiken bij voorbaat al mislukt. De wetgeving is nog niet definitief. Het is in consultatie en kan aangepast of ingetrokken worden. Er is dus nog tijd om te voorkomen dat deze desastreuze voorstellen nu worden vastgelegd in regelgeving.

Beter is het als dit voorstel nu controversieel wordt verklaard. Dan kan een volgende minister wél het maatschappelijk belang dienen en tegemoet komen aan de wens van de Tweede Kamer. Ik hoop dat we dan een minister krijgen die eindelijk doet wat al twintig jaar beloofd wordt: kiezen voor het dier.

Beelden van zwemmende koeien in de stront zorgden voor verontwaardiging. Gelukkig hebben alle melkkoeien het overleefd, maar de vraag blijft: hoe kan dit gebeuren en wie draagt de verantwoordelijkheid?

Dit incident is illustratief voor een bredere realiteit: werkende dieren zijn vaak onzichtbaar in discussies over veiligheid en bescherming. We zien hen vooral als producenten van melk, vlees of eieren, niet als levende wezens met emoties en gevoelens.

Voor werkende dieren ontbreekt iedere wettelijke bescherming. De eigenaar van de dieren heeft volgens de wet slechts een zorgplicht. En een boer wordt zelden vervolgd voor nalatigheid of het onthouden van zorg. Nee, het instorten van een vloer wordt afgedaan als een ongeluk. Terwijl onderzoek uit 2019 laat zien dat de brandweer zeker vijf keer per week moet uitrukken om dieren uit een mestput te bevrijden.

“Een geval van pech”

Hoe anders is het wanneer menselijke werknemers gewond raken of overlijden op hun werkplek. De Arbeidsinspectie stelt dan direct een onderzoek in naar de oorzaak en omstandigheden. Werkgevers kunnen strafrechtelijk worden vervolgd als er sprake is van nalatigheid of het overtreden van veiligheidsvoorschriften. Ook kan een bestuurlijke boete worden opgelegd als de Arbowet niet is nageleefd. Was op deze boerderij een medewerker samen met de koeien in de stront gevallen, dan had de boer een serieus juridisch probleem gehad. Nu is het alleen een geval van pech.

Werkgevers worden geacht een veilige werkplek te garanderen voor mensen. Waarom geldt dit niet voor dieren? Het Bouwbesluit voor stallen houdt geen rekening met levende wezens. De wettelijke bouwregels voor stallen zijn vergelijkbaar met die voor een aardappelopslag. Daarom is het toegestaan om mestkelders onder de leefvloer van dieren te bouwen, wat een fundamenteel risicovolle constructie is. Hierdoor leven dieren dagelijks in een gevaarlijke omgeving.

De juridische gevolgen zijn nihil

Uit het rapport Stalbranden van de Onderzoeksraad voor Veiligheid^⁠ blijkt dat er tussen 2013 en 2020 1,3 miljoen dieren zijn omgekomen bij stalbranden. De juridische gevolgen voor de werkgevers die hun werkende dieren in onveilige stallen hadden ondergebracht waren nihil. De economische gevolgen bleven beperkt. Er werden geen boetes uitgedeeld, er werden geen nalatigheid procedures gestart. Er werden geen bedrijven gesloten. De verzekering stelde weinig vragen en vergoedde de geleden schade.^⁠ Aan de werkgever wel te verstaan. Een nieuwe stal en nieuwe dieren.

En het kan nog erger: emissiearme stalvloeren vergroten niet alleen het risico op instorting, maar brengen ook een explosiegevaar met zich mee. Deze vloeren, bedoeld om de stikstofuitstoot te reduceren, maken het mogelijk dat brandbare gassen zoals methaan en ammoniak zich ophopen. Een vonkje is genoeg voor een ramp. Toch blijft de overheid het gebruik van deze risicovolle constructies stimuleren door deze vloeren te subsidiëren.

Dieren zijn werkende wezens met recht op bescherming

Het is tijd om dieren serieus te nemen als werkende wezens met recht op bescherming. Hun werkgevers, de boeren, dragen de verantwoordelijkheid voor hun veiligheid, net zoals dat voor menselijke werknemers geldt. Dat dit nog geen wettelijke verplichting is, weerspiegelt hoe weinig waarde we hechten aan het leven van deze dieren. Elk ongeluk dat we kunnen voorkomen, is een morele verplichting – niet alleen voor de boer, maar voor ons allemaal.

Op 9 september 2024 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

Wetenschappers ontdekken steeds vaker eigenschappen bij dieren die traditioneel als “menselijk” worden beschouwd, zoals taal en empathie. Het besef dat dieren, net als mensen, in staat zijn tot complexe communicatie en emoties, groeit langzaam maar zeker.

Voorbeelden hiervan zijn witoorpenseelaapjes die elkaar namen geven en prairiehonden die niet alleen waarschuwen voor gevaar, maar ook onderscheid maken tussen verschillende soorten bedreigingen en zelfs menselijke kenmerken zoals de kleur van een T-shirt. Verder blijkt uit onderzoek dat olifanten niet alleen namen gebruiken, maar ook rouwen wanneer een familielid sterft, en dat kraaien zich bewust zijn van hun eigen reflectie, wat duidt op zelfbewustzijn.

Primatoloog Frans de Waal benadrukt dat empathie bij dieren eigenlijk vanzelfsprekend is, vooral bij zoogdieren, waar de band tussen moeder en kroost cruciaal is voor overleving.

Dieren in de veehouderij communiceren ook

Hoewel deze inzichten over dieren in het wild bewondering oproepen, zouden ze ook aanleiding moeten geven tot reflectie over hoe we omgaan met dieren in de veehouderij, zoals koeien, varkens en kippen.

Het onderzoek van Leonie Cornips naar de taal van koeien toont aan dat koeien met elkaar en met de mensen in hun omgeving communiceren. Dat koeien heel duidelijk protesteren als ze iets niet willen. Dat ze stress en verdriet ervaren als dieren uit de kudde vertrekken, omdat ze naar de slacht gaan. Toch leidt deze kennis tot op heden niet tot vragen over hun leefomstandigheden, laat staat tot een verbetering hiervan.

Wanneer we erkennen dat deze dieren taal, rouw en empathie kennen, dan kunnen niet zonder de vraag of we hen nog wel op de huidige wijze mogen houden in krappe stallen en onder omstandigheden die hun welzijn schaden.

Het zou niet voldoende moeten zijn om dit soort onderzoek alleen als ‘leuk’ of ‘interessant’ te beschouwen; het moet de basis vormen voor daadwerkelijke veranderingen. Deze kennis moet leiden tot betere levensomstandigheden voor dieren in de veehouderij, waarbij hun emotionele en cognitieve vermogens serieus worden genomen en gerespecteerd.

Als ik vrienden en kennissen vertel dat ik uitgelegde legkippen opvang, dan krijg ik vaak een verontschuldigende opmerking. Ik spreek mensen zelden aan op hun gedrag, maar mensen hebben wel de behoefte om hun gedrag aan mij te verklaren. Want ze bedoelen het tenslotte goed.

Ik geloof (soms tegen beter weten in) meer in informeren. Laat maar zien hoe de kippen die eieren leggen leven. Vertel maar dat zie nooit in de buitenlucht zijn en nooit de zon hebben gevoeld. Dat ze een natuurlijke behoefte hebben om een een stofbad te nemen maar dat nooit kunnen. De keuze is daarna vrij.

Kijk in de krant en huiver

De maatschappij heeft deze vorm van dierenmishandeling geaccepteerd, ondanks dat wetenschappelijk onderzoek allang aantoont dat deze manier van dieren houden niet duurzaam is. Kijk in de krant en huiver. Mestoverschot, methaanuitstoot, stikstofuitstoot.

De veehouderij ontdoet onze planeet van natuur en biodiversiteit. Het leed dat de dieren in dit systeem wordt aangedaan is eveneens wetenschappelijk vastgesteld. Dieren ervaren pijn, angst en stress en hebben hier aantoonbaar last van. Dat staat echt niet meer ter discussie.

En daarom hieronder een foto van Blauwtje. Zo noem ik haar, omdat ze een blauw ringetje om haar poot had toen ik haar kreeg. Ze is een scharrelkip. Ze heeft in de eerste 18 maanden van haar leven nooit daglicht gezien, nooit aarde onder haar pootjes gevoeld, nooit een stofbad genomen en nog nooit gescharreld. Met negen kippen op 1 m² is het vechten om een plekje.

Een scharrelei

Afgelopen week heb ik Blauwtje, met haar soortgenoten Geeltje en Groentje, opgehaald bij Redeenlegkip. Bij mij in de tuin mogen ze met pensioen. En dat ze dat verdiend heeft, laat haar lichaam ons duidelijk zien. De veren zijn door haar soortgenoten uit haar vel getrokken, iets dat pijnlijk en angstig is. Want ze kan niet wegvluchten voor de kippen die haar iets aandoen. Ze heeft (fysiek) geen ruimte om bij te komen na een aanval. Ze kan zich met haar vriendinnen niet terugtrekken en in alle rust bijkomen van de pijn die het gedaan heeft. En terwijl ze haar hele leven in deze onveilige omgeving vastzit, legt ze ook nog iedere dag een ei. Een scharrelei.

Dus, nu weet je het. Eet smakelijk.

Oh, en voordat je denkt dat dit soort kippen echt een uitzondering zijn, hierbij toch even een paar cijfers: in 2023 waren er ongeveer 33 miljoen leghennen in Nederland (CBS). De gemiddelde uitval, synoniem voor het vroegtijdig sterven van de dieren, bedraagt ongeveer 8%.

Dat zijn 2,6 miljoen kippen die doodgaan door pikkerij van hun soortgenoten, doordat ze doodgedrukt worden, doordat ze geen water of voedsel kunnen krijgen omdat soortgenoten hen daarvan onthouden of ziek worden van de leefomstandigheden. De kippen die de 18 maanden volhouden, zoals Blauwtje, hebben het zwaar gehad. Allemaal.

In de Serengeti (Tanzania) is het ieder jaar weer dringen om de migratie van de wildebeesten (gnoes) te zien. Dit dier is nauw verwant aan de koe en trekt toeristen van over de hele wereld. Het kuddegedrag, hun omgang met gevaar en de gezamenlijke zorg voor de kalfjes is fascinerend en het observeren van deze dieren is een ervaring die de meeste mensen nooit meer vergeten. Diezelfde mensen gunnen in hun eigen land een koe geen blik waardig.

Filosoof Harfeld verklaart dit gedrag als volgt: ‘Wanneer dieren beroofd worden van een context waarin ze de complexiteit van hun potentieel als dieren kunnen ontvouwen, verliezen we eenvoudigweg het zicht op hen als dieren en zien we slechts productie-eenheden’.

Gereduceerd tot productie-eenheden

Dieren in de veehouderij hebben we niet alleen uit hun natuurlijke omgeving gehaald maar we hebben hen ook de kans ontnomen om zich (volledig) te ontwikkelen als intelligent, sociaal en vaardig wezen. Hiermee zijn ze gereduceerd tot productiedieren die ons niet meer kunnen verrassen of verbazen.

Gelukkig is dit niet helemaal waar. Ons recente onderzoek naar koeientaal en -communicatie laat bijvoorbeeld zien dat koeien samenwerken. Twee melkkoeien willen gebruik maken van een koeienborstel die, verticaal slingerend, in stal hangt. Door aan twee kanten van de borstel te gaan staan creëren ze voor elkaar tegendruk. Daarmee krijgen ze allebei een stevige borstelbeurt, een samenwerking die beide koeien iets oplevert.

Ook hebben we in de wei gezien dat een kudde biologische koeien als groep voor de kalfjes zorgt. Moeders, pleegmoeders, andere kalfjes, bijna iedereen bemoeit zich met een pasgeboren kalfje. Alsof je in de Serengeti een groep gnoes volgt.

Een voorkeur voor wilde dieren

Het werk van de onlangs overleden primatoloog Frans de Waal toont veel manieren waarop diersoorten met elkaar kunnen samenwerken. Naast zijn focus op primaten deed hij ook onderzoek naar samenwerking bij olifanten, dolfijnen, honden en kraaien. Helaas hebben ook wetenschappers (of hun financiers) een voorkeur voor wilde dieren en is een onderzoek naar samenwerkende koeien voor zover mij bekend nooit op grote schaal uitgevoerd.

De veehouderijsector heeft er baat bij dat we melkkoeien niet gaan zien als gnoes. Dieren in de veehouderij worden in de woorden van Harfeld ‘ontdierlijkt als gevolg van hun situationele context’.

Laten we daar niet in trappen. Dieren in de veehouderij zijn net als andere dieren. Zullen we straks in de wei eens op het gedrag van de koeien gaan letten? Zeker als er kalfjes bij lopen is het net zo bijzonder om te zien als de gnoes in de Serengeti.

De meeste kalfjes die worden geboren op een melkveebedrijf worden direct na de geboorte weggehaald. Hun moeder krijgt niet eens de kans haar kind te ruiken of schoon te likken. Vaak met de navelstreng er nog aan verdwijnt het kalfje in eenzame opsluiting. Het trauma dat kalfjes hierbij oplopen is enorm.

De gevolgen van dit trauma zijn echter beperkt omdat een deel van de kalfjes na een kort verblijf bij de mesterij wordt afgemaakt. Daar worden afwijkend gedrag en angststoornissen niet ontdekt. Als het kalfje echter een meisje is en op mag uitgroeien tot melkkoe, zien we wel degelijk getraumatiseerd gedrag. Maar omdat al haar soortgenoten dit gedrag vertonen valt het niet meer op.

In de jaren ’50 onderzocht psycholoog Harlow het belang van de hechting tussen moeder en kind en de gevolgen van een gebrek hieraan. Voor deze hartverscheurende onderzoeken werden rhesusaapjes direct na de geboorte bij hun moeder weggehaald. In een lege kooi zonder soortgenoten, warmte of geborgenheid groeide het diertje op.

Nepmoeders

Voor zijn onderzoek maakte Harlow twee nepmoeders. Eentje was gemaakt van zachte en donzige materialen. Een warme gloeilamp als hoofd. De ander was van staal, hard en kil. Alleen bij de kille moeder vond het babyaapje melk. De zachte moeder bood slechts comfort.

Harlow wilde weten of het verstrekken van voedsel voldoende was voor de binding tussen moeder en kind. Maar de harde, kille omgeving waar voedsel was rijmde niet met de warmte die een moeder normaliter biedt. Het diertje verbleef daarom het grootste deel van de dag bij de zachte nepmoeder en verplaatste zich alleen naar het stalen gedrocht als het honger had.

In zijn publicatie ‘The nature of love’ in 1958 concludeert Harlow dat de aapjes warmte en geborgenheid verkiezen boven voedsel. In zijn bevindingen schrijft Harlow: ‘We waren niet verrast om te ontdekken dat fysiek contact een belangrijke basisvariabele voor affectie of liefde was, maar we hadden niet verwacht dat het de variabele van het voeden zo volledig zou overschaduwen’.

Hunkerend naar liefde

De beelden van de baby aapjes met grote, angstige ogen, hunkerend naar liefde van een ander levend wezen, gingen de hele wereld over. Harlow werd een graag geziene gast in de media. Begin jaren zeventig werd dit onderzoek stopgezet, het was te wreed en hartverscheurend om ethisch nog verantwoord te zijn.

Want als het hartverscheurend is om een aapje bij haar moeder weg te halen, dan is het toch ook hartverscheurend om een kalfje bij haar moeder weg te halen?

Koeien en geiten worden geboren met de potentie van hoorns. Bij de jonge dieren zie je kleine knobbels op voorkant van het hoofd ontstaan die op weg naar volwassenheid uitgroeien tot echte hoorns. De koe draagt haar hoorns aan de zijkant, de hoorns van de geit wijzen naar achteren. Deze hoorns horen bij dieren zoals hun poten, staart, oren en ogen. Hoorns hebben een functie.

In de hoorns slaat het dier mineralen op die bij een tekort aangewend kunnen worden. Als de dieren geen hoorns meer hebben halen ze hun mineralen uit hun klauwen, die daardoor verzwakken. En laat klauwproblemen nou net een groot probleem zijn in de melkveehouderij.

Mineralen, afkoeling en sociale interactie

Hoorns dienen ook voor de afkoeling van het dier. Met name in de zomer is hitte een groot probleem voor de dieren. Hoorns spelen ook een rol in de communicatie met soortgenoten. De vorm en de stand van de hoorns bepaalt de rangorde in de kudde. Een ranglager dier zal een ranghoger dier altijd uit de weg gaan.

‘Als de indeling van de stal klopt en dieren voldoende ruimte hebben, vormen hoorns geen enkel probleem’, aldus onderzoeker Ronald Rongen in het weekblad Boerderij.⁠ Onthoornen ontneemt het dier de mogelijkheid een gezonde sociale interactie met soortgenoten te hebben.

Dat een hoorn een belangrijk onderdeel van het dier is, blijkt uit het feit dat melk van onthoornde koeien een andere samenstelling heeft dan melk van koeien waar de hoorns niet zijn verwijderd. Dat wil zeggen dat de verminking verder gaat dan ‘alleen’ het amputeren van een lichaamsdeel. De amputatie heeft effect op het hele dier. Daarnaast is onthoornen pijnlijk en kan het langdurig (hoofd)pijn veroorzaken.

Het kan ook mét

Dat een melkveebedrijf ook kan werken zonder onthoornen bewijst een boer uit Zeeland. Ik sprak daar melkveehouder die dierenwelzijn hoog in het vaandel heeft. Zijn koeien hebben hoorns en de kalfjes groeien op in de nabijheid van hun moeder. In de omgang met deze ‘gewapende’ dieren kunnen er soms gevaarlijke situaties ontstaan. Het was in die eerste jaren vaak uitzoeken wat het beste werkt, vertelt hij.

Youtube werd zijn beste raadgever. Hierop zijn vele filmpjes te vinden van Low Stress Stockmanship. Hierin worden boeren en dierverzorgers geleerd om naar het individuele dier te kijken. Om zonder stress duidelijk met het dier te communiceren. De belangrijkste les voor de melkveehouderij uit Zeeland: ‘effe snel kan niet’.

Via het amendement op de Wet Dieren, ingediend door Leonie Vestering van de Partij voor de Dieren en aangenomen door de Tweede en de Eerste Kamer, wordt het verboden om koeien, geiten en schapen te onthoornen. De minister heeft toegezegd deze wet in 2024 in werking te laten treden. Het is nog maar de vraag of dit daadwerkelijk gaat gebeuren.

In Tanzania is één op de tien vrouwen besneden en traditionele culturen zoals de Maasai dragen substantieel bij aan dit percentage. Zeker 80% van alle Maasai meisjes in het Noorden van Tanzania heeft een vorm van Female Genital Mutilation ondergaan tussen haar 12de en 16de jaar.

Maasai-vrouw is ‘slechts’ bezit

Female Genital mutilation (FGM) blijft een groot probleem in deze bevolkingsgroep. De Maasai cultuur is een masculine waar de mannen het voor het zeggen hebben en geweld tegen vrouwen veel voorkomt. Bovendien is polygamie de norm. De Maasai vrouw heeft geen rechten. Haar kinderen behoren tot haar man, net als het vee en haar huis. Als haar man overlijdt gaan alle bezittingen inclusief de kinderen naar de familie van de man. Mocht zij hertrouwen, wat zelden gebeurt, dan behoren ook kinderen uit dit volgende huwelijk tot de familie van de eerste echtgenoot. En om de seksuele lusten van een vrouw te bedwingen worden alle meisjes tussen de 12 en 16 jaar besneden. Daarna worden ze uitgehuwelijkt.

Al sinds het begin van de vorige eeuw proberen leiders van Tanzania de praktijken van FGM uit te bannen. Uit documentatie blijkt dat in 1905 de koloniale overheersers deze traditie al beschreven en zich verbaasden over dit gebruik. “it is extraordinary that a custom which must be disastrous for the physical well being of the race, (..) should be tolerated“.

Female Genital Mutilation als middel van verzet

Vanaf 1945 probeerden de Engelsen in hun Oost Afrikaanse koloniën vrouwen- en meisjesbesnijdenis te verbieden. In Soedan bijvoorbeeld werden meisjes en hun ouders die de praktijk voortzetten berecht en schuldig bevonden. Ze kregen hoge boetes en gevangenis straffen, maar het effect was tegengesteld. FGM werd gezien als een verzet tegen de kolonisator en de praktijk nam juist toe door het verbod. Na de onafhankelijkheid van Tanzania, bleek het toch voor de eerste president van Tanzania, Julius Nyere, ook niet mogelijk om FGM te stoppen. De Maasai bevolking voelde zich ongezien in het vrije Tanzania en verzette zich tegen het ontwikkelingsbeleid van president Nyerere en hield nog steviger vast aan hun tradities.

In de jaren ’80 en ’90 kwamen internationale ontwikkelingsorgansaties met de boodschap deze pijnlijke en onnodige verminking van meisjes te stoppen. De Tanzaniaanse overheid steunde hen daarin en nam in 1998 wetgeving aan waarin FGM als misdrijf werd gezien. Helaas bleek ook deze aanpak niet te werken. Hoe sterker het verzet van buitenstaanders tegen FGM hoe volhardender de Maasai zich hier aan vasthielden.

Weerstand tegen Female Genital Mutilation vanuit lokale gemeenschap

In de laatste twintig jaar is de aanpak verschoven van wetgeving en criminaliteit naar gezondheid. Programma’s tegen FGM richten zich op de medische gevolgen van de besnijdenis voor het meisje en geven alternatieve rituelen om de overgang van meisje naar vrouw te markeren.

In 2021 presenteerde Tanzania de National Strategy to Eliminate Female Genital Mutilation. Net als in de internationale gemeenschap, is de doelstelling in Tanzania dat FGM in het jaar 2030 is uitgebannen. Hierbij leunt de overheid sterk op mensen als Chief Girihuida Gegasa Shulumbu. Deze lokale Maasai leider is fervent tegenstander van FGM en heeft vanuit zijn positie grote invloed op de mensen in zijn regio: “Ik werk met andere mannen om te pleiten voor alternatieve rituelen waarbij geen FGM voorkomt. In de laatste drie jaar hebben 96 traditionele leiders het gebruik van FGM verboden.”

Shulumbu kijkt verder dan alleen zijn eigen gemeenschap en vindt dat “FGM de ontwikkeling van onze eigen gemeenschap maar ook de ontwikkeling van Tanzania als geheel tegenwerkt.” Zijn woorden bieden hoop. Er zijn meer leiders als Shulumbu nodig om de doelstelling te behalen.

Toerisme kan helpen Female Genital Mutilation tegen te gaan

Het informeren van toeristen die deze stam willen bezoeken over de omgang van Maasai met meisjes en vrouwen zou dit proces eveneens kunnen versnellen. Toeristen en touroperators kunnen aangeven geen Maasai te zullen bezoeken waar de wet overtreden wordt en FGM nog steeds gangbaar is, terwijl de overheid, de VN en andere Maasai leiders zich hiertegen hebben uitgesproken. Dat signaal zal niet onbesproken blijven.

Als iedereen z’n steentje bijdraagt moet het haalbaar zijn dat in 2030 geen meisjes meer besneden worden.