Dit artikel werd op 7 maart 2026 gepubliceerd in Trouw.

Op Internationale Vrouwendag vieren we de strijd van vrouwen voor vrijheid, gelijkheid en zeggenschap over hun eigen lichaam. Maar er is een groep vrouwen die vrijwel nooit wordt genoemd: de vrouwelijke dieren in de veehouderij. Terwijl juist zij massaal worden uitgebuit vanwege hun vrouwelijke eigenschappen.

Melkkoeien, leghennen en fokzeugen worden gehouden vanwege hun vrouwelijkheid

Melkkoeien, leghennen en fokzeugen worden niet gehouden ondanks hun vrouwelijkheid, maar juist vanwege die vrouwelijkheid. Ze baren, produceren melk of leggen eieren. En precies daarom worden hun lichamen volledig gecontroleerd door mensen. Hun voortplanting wordt gereguleerd, hun lichamen worden dagelijks gemanipuleerd en hun productiviteit wordt gemaximaliseerd. Zeggenschap over hun eigen lichaam hebben ze niet.

De Amerikaanse dierenethicus Lisa Kemmerer schrijft in haar boek Sister Species dat vrouwen en dieren historisch op vergelijkbare manieren zijn behandeld: als minder rationeel, dichter bij de natuur en daarom geschikt om gecontroleerd te worden. Door vrouwen en dieren te reduceren tot minderwaardige wezens konden mannen hun lichamen, arbeid en voortplanting exploiteren. Objectivering, controle over reproductie en het recht claimen om over andere lichamen te beschikken zijn volgens haar kernkenmerken van patriarchale machtsstructuren.

De parallellen met de geschiedenis van vrouwen zijn opvallend

De parallellen met de geschiedenis van vrouwen zijn opvallend. Nog niet zo lang geleden mochten vrouwen na hun huwelijk niet meer werken, konden zij geen bankrekening openen zonder toestemming van hun echtgenoot en werd hun voortplanting gezien als een kwestie van maatschappelijk belang. Ook vandaag proberen sommige politieke bewegingen nog steeds zeggenschap te houden over de reproductieve rechten van vrouwen.

Voor vrouwelijke dieren in de veehouderij is deze controle nog absoluut. Een melkkoe wordt elk jaar opnieuw geïnsemineerd zodat ze melk blijft geven. Een fokzeug krijgt nest na nest biggen. Een leghen legt honderden eieren per jaar. Hun lichamen functioneren als productiemachines.

Ook hun intellectuele en sociale ontwikkeling wordt beperkt. Generaties lang werd onderwijs voor vrouwen ontmoedigd, omdat een onopgeleide vrouw makkelijker te controleren zou zijn. In de veehouderij gebeurt iets vergelijkbaars. Dieren leven vaak in kale stallen waar weinig ruimte is voor sociale interactie, exploratie of probleemoplossend gedrag. Terwijl juist dat gedrag essentieel is voor hun ontwikkeling.

De gevolgen zijn zichtbaar. Verveling, stress en apathie komen veel voor in stallen. Dieren worden mede gefokt op ‘rustige’ eigenschappen. In de praktijk betekent dit dat ze zich vaak neerleggen bij een leven waarin nauwelijks iets gebeurt.

Ook de rechtvaardiging klinkt bekend. Door de geschiedenis heen werd de onderdrukking van vrouwen vaak verdedigd met een beroep op het algemeen belang. Vandaag horen we een vergelijkbaar argument over dieren: hun uitbuiting zou noodzakelijk zijn om de wereld te voeden. Maar wetenschappelijk onderzoek laat zien dat de intensieve veehouderij juist grote schade veroorzaakt aan klimaat, biodiversiteit en voedselzekerheid.

Solidariteit tussen vrouwen houdt niet op bij de menselijke soort

Solidariteit tussen vrouwen houdt niet op bij de menselijke soort. Feministische denkers zoals Carol Adams wezen daar al in de jaren negentig op. In The Sexual Politics of Meat beschrijft zij hoe de objectificatie van vrouwen en dieren nauw met elkaar verbonden is.

Op Internationale Vrouwendag vieren we de vooruitgang die vrouwen hebben geboekt. Maar echte solidariteit betekent ook oog hebben voor andere vrouwelijke lichamen die nog altijd volledig onder controle staan.

Daarom een eenvoudige oproep vandaag: toon solidariteit met vrouwelijke dieren. Hun lichaam is meer dan louter een productiemiddel.

Maar het waren niet alleen deze beelden die me uit mijn slaap hielden. Het was vooral het geschreeuw van de medewerkers dat op camera was vastgelegd. Eén stem in het bijzonder bleef me maar achtervolgen. Een boze, gefrustreerde man schreeuwt: ‘Ik heb toch zo’n fokking hekel aan die teringbeesten.’

Deze man werkt bij een veeverzamelplaats en moet iedere dag dieren in en uit vrachtwagens laden. Dieren die bang zijn, moe, uitgeput of gewond. Jonge dieren die niet weten wat ze overkomt, oudere dieren die niet meer mee kunnen in het zware productieproces. En deze man heeft geen enkele compassie met deze dieren, wil niet weten dat ze pijn hebben, angstig zijn en dat ze aanwijzingen niet begrijpen of fysiek niet kunnen uitvoeren. Zijn woede kwam uit zijn tenen. Mijn maag draaide ervan om.

Maar, beste boeren, Die ‘teringbeesten’ op de verzamelplaats, zijn jullie dieren. Dit zijn jullie koeien. Koeien waar jullie om hebben gegeven, die jullie dagelijks molken, hielpen met de bevalling, uit de wei haalden, waar jullie je zorgen om maakten, waar jullie misschien wel een beetje van hielden. Jarenlang. Die laat je toch niet slaan en schoppen door boze, gefrustreerde mannen op weg naar het slachthuis?

Bij de verontwaardiging die uit veel hoeken klonk over de mishandelingen miste ik jullie, boeren. Waar waren jullie in alle commotie? Het gaat tenslotte om jullie dieren. De oproepen van dierenbeschermingsorganisaties klinken constructief maar de vraag is of ze helpen. Een paar extra controles van de NVWA zullen dit structurele probleem niet wegnemen.

Cameratoezicht op alle verzamelplaatsen zal iets helpen, maar laat de haat jegens de dieren die we hoorden onveranderd. Strengere regelgeving creëert vooral een nieuwe papieren werkelijkheid.
Er is maar één groep die echt een vuist kan maken tegen dit onacceptabele gedrag: dat zijn jullie.
Het zijn uiteindelijk jullie dieren die hier mishandeld worden.

Ik begrijp de complexiteit, het gaat om een hele keten van verschillende partijen. Een handelaar, de vervoerder, medewerkers op de verzamelplaats en daarna het slachthuis. Niemand in deze keten heeft een band met jullie dier, kent iets van haar geschiedenis, weet van haar kwaaltjes en humeur. Juist daarom moeten jullie, als primaire eigenaar, de verantwoordelijkheid nemen.

Laat weten dat dit niet acceptabel is. Spreek de mensen in de keten aan. Eis dat jullie dieren met respect behandeld worden.

Kom in actie!

Seks met dieren is in Nederland sinds 2010 verboden. Daarvoor was vervolging alleen mogelijk als er sprake was van pijn of lijden bij het dier, of als het in de openbaarheid gebeurde. De directe aanleiding was een man uit Groningen die herhaaldelijk seks had met pony’s en die steeds weer vrijuit ging omdat aantoonbaar lijden moeilijk te bewijzen was. Onder druk van onder meer de Partij voor de Dieren werd de wet aangepast: sindsdien zijn alle seksuele handelingen met dieren strafbaar, omdat ze een inbreuk maken op de lichamelijke integriteit van het dier.

Maar tegelijk werd er een grote uitzondering gemaakt. Zonder die uitzondering zou de hele veehouderij immers stilvallen. Want daar wemelt het van de seksuele handelingen. In spermawinstations worden iedere dag bijna 500 beren (mannelijke varkens) handmatig afgetrokken. Stieren zijn te groot voor dit handwerk en hier wordt een kunstvagina ingezet. Hun sperma wordt vervolgens met de hand in de koe ingebracht. Per dag wordt bij gemiddeld 6.500 koeien met de hand sperma ingebracht waarbij de arm tot aan de baarmoederhals rijkt. Kalkoenmannetjes zijn zo zwaar gefokt dat ze niet meer natuurlijk kunnen paren. Daarom worden ook zij, met tientallen per dag, handmatig bevredigd. Zelfs bij hondenfokkerijen is het gebruikelijk dat een reu met de hand wordt gestimuleerd om vervolgens het sperma te kunnen opvangen.

Al deze handelingen zijn door de wetgever bestempeld als ‘noodzakelijke handelingen’: medische of bedrijfsmatige ingrepen gericht op voortplanting. Zo werd de wet tegen seks met dieren meteen uitgekleed om ruimte te laten voor landbouw en fokkerij.

En daar wringt het. Want voor het dier maakt het doel niets uit. De inbreuk op de integriteit is dezelfde. Een koe die wordt gepenetreerd ervaart niet minder of meer omdat de dader seksuele gedachten heeft of omdat het onderdeel van de bedrijfsvoering is. Ook staat geen enkel dier vrijwillig zijn lichaam af. Het gebeurt altijd onder dwang. Bij mensen maakt het niet uit of een aanranding ‘voor geld’ of ‘voor lust’ plaatsvindt, de schending van de integriteit staat centraal. Consent staat hierbij centraal. Bij dieren heeft de wetgever er een dubbele moraal van gemaakt: voor economisch gewin mag het wél.

Daarmee wordt duidelijk hoe selectief de publieke verontwaardiging eigenlijk is. Het aftrekken van orka Keijo roept walging op, net als het verhaal van een man die pony’s misbruikt. Maar iedere dag vinden dezelfde handelingen plaats in Nederlandse melkveestallen, spermawinstations en kalkoenenfokkerijen. Duizenden en duizenden seksuele handelingen zonder consent van het slachtofer. Alleen daar heet het voortplantingspraktijk. Het verschil zit niet in wat het dier ondergaat, maar in hoe wij het benoemen en of er een economisch belang achter zit.

Als de integriteit van het dier werkelijk centraal stond in onze wetgeving, dan was iedere inbreuk daarop verboden. Maar omdat zo’n verbod de intensieve veehouderij onderuit zou halen, is er een uitzondering gecreëerd. Zo laat de wet zien dat de bescherming van dieren ophoudt waar economische belangen beginnen.

Zolang spermawinstations legitieme bedrijven zijn die zelfs open dagen organiseren, is het verbod op seks met dieren niets meer dan een wassen neus. Misschien moeten we eerlijker zijn: óf we erkennen dat elke inbreuk op de lichamelijke integriteit van dieren onaanvaardbaar is, óf we stoppen met onze selectieve verontwaardiging en geven toe dat economische motieven in ons recht zwaarder wegen dan de integriteit van het dier.

Foto: Pigbusiness

Hoe kan het eigenlijk dat een dierentuin, die drijft op de aanwezigheid van dieren, deze dieren zomaar afmaakt? Dat is toch een vorm van kapitaalvernietiging die een bedrijf onwaardig is?

Een blik op de jaarverslagen van Nederlandse dierentuinen geeft inzicht. Bij de Apenheul is ‘de dierencollectie op nihil gewaardeerd’. De levende have van Artis is voor een pro memorie waarde van één euro in de balans opgenomen. De apen, leeuwen, olifanten en stokstaartjes die de dierentuinen bestaansrecht geven, vertegenwoordigen dus geen financiële waarde. En dat is een goede zaak, zo drukte de directeur van de Apenheul me onlangs op het hart. ‘Daardoor ontstaat er geen handel in wilde dieren, en kunnen we altijd het belang van het dier vooropstellen.’ Dat klinkt sympathiek. Totdat een dier een last begint te worden en het doden ervan geen financiële gevolgen heeft.

In de veehouderij is het omgekeerde het geval. Daar staan dieren wél op de balans. Maar ook dat leidt zelden tot beter dierenwelzijn. Dieren zijn productie-eenheden met een marktprijs, afschrijvingstermijn en restwaarde. En zodra ze niet meer renderen, volgt de dood. Ik sprak een varkenshouder die een vleesvarken met een gebroken poot net zo lang aanhield totdat ze zelf de veewagen op kon lopen. Eerder is slachten niet toegestaan, en bij euthanasie op de boerderij ontvangt de boer geen vergoeding. ‘Dat is toch kapitaalvernietiging,’ verklaarde hij zijn beslissing.

Dus, of een dier nu géén economische waarde vertegenwoordigt, zoals in de dierentuin, of juist volledig gereduceerd wordt tot financieel object, zoals in de veehouderij, in beide gevallen blijkt het welzijn van het dier ondergeschikt.

In de Wet dieren is opgenomen dat ieder dier een intrinsieke waarde heeft. Dat wil zeggen dat een dier een waarde heeft, die los staat van het nut voor de mens. De economische waarde van de tijgers, de bavianen en de varkens vind je terug op de balans. Maar hoe kwantificeer je de intrinsieke waarde van deze dieren?

Ik zie drie mogelijkheden om de intrinsieke waarde van het dier niet alleen (wettelijk) te erkennen, maar ook praktisch te verankeren. Ten eerste: stel een onafhankelijke vertegenwoordiger aan in ieder bedrijf waar dieren een actieve bijdrage leveren aan het primaire proces. Van dierentuin tot varkenshouderij, van proefdiercentrum tot manege. Een vorm van personeelsvertegenwoordiging die het belang van het dier agendeert en verdedigt en dieren een formele stem geeft bij besluiten die hen raken. Iemand die afwijkingen vastlegt, verbeterpunten aandraagt en het welzijn zichtbaar maakt in rapportages. En hier, met behulp van de laatste wetenschappelijke inzichten, de dieren actief bij betrekt. Zo wordt de intrinsieke waarde van het dier vertaald naar permanente aandacht, toezicht en verantwoording. Ten tweede: geef werkende dieren een vorm van arbeidsrechten. Het zijn tenslotte geen objecten maar subjecten met belangen. De beslissing om de tijgerwelpjes en de bavianen te doden wordt dan een toetsbare handeling, zoals bij een ontslagronde waar het UWV meekijkt. En als een dier niet langer rendeert, zoals een ziek dier in de veehouderij? Dan is het aan een onafhankelijke bedrijfs(dieren)arts om te beoordelen wat nodig is, met het welzijn van het dier als enige criterium.

Ten derde: verplicht bedrijven om jaarlijks te rapporteren over dierenwelzijn, analoog aan het duurzaamheidsverslag. We weten wat dieren inleveren: uiteindelijk hun leven. Maar alles wat daaraan voorafgaat, wat ze hebben gekregen, waar hun belangen wel of niet zijn meegewogen, welke keuzes daarin zijn gemaakt, moet worden vastgelegd en openbaar gemaakt. Ook dat is een manier om recht te doen aan de intrinsieke waarde van het dier. Een dier dat meer is dan haar of zijn nut voor de mens.

(Dit artikel verscheen op 14 augustus op de opinie pagina van Trouw)

Sommige dieren hebben dat geluk ook. Op de Bahama’s is een strand waar wilde varkens in de azuurblauwe zee zwemmen en in het witte zand rollen. De filmpjes hiervan brengen een onverwachte glimlach op je gezicht. De vrolijkheid en het plezier van de dieren is aanstekelijk. Deze varkens hebben permanent vakantie.

Maar ook dichter bij huis kun je blijdschap vinden. Zoals een zeug uit de intensieve veehouderij die in een rusthuis haar oude dag mag slijten. De eerste keer dat zij, na jaren op een betonnen vloer geleefd te hebben, gras onder haar voetjes voelt, is ontroerend om te zien. Ze snuift met haar brede neus de geur van het gras op, zet een voorzichtig stapje op de zachte ondergrond en springt dan met grote bokkensprongen naar de andere kant van het veld. Haar uiers, zwaar en uitgezakt van de vele biggen die zij heeft gevoed, slingeren onder haar van links naar rechts. Ze zoekt bevestiging van haar net gevonden geluk bij de paarden aan de andere kant van het hek. Ze haalt ze over om met haar mee te rennen. Gezamenlijk vieren ze op deze manier vakantie.

Hoe anders is dat voor miljoenen andere dieren die deze zomer juist niets hiervan zullen meemaken. De koeien die in de brandende zon, zonder schaduw, staan te wachten tot de dag voorbij is. De kippen, die in overvolle kratten op weg naar het slachthuis naar zuurstof moeten happen. De ezels, kamelen, olifanten en paarden die lange, lange dagen toeristen op hun rug moeten dragen die van ergens naar nergens willen gaan.

Ik vraag me weleens af: wat zouden al deze dieren doen, als ze vakantie zouden hebben?

Uitrusten, om te beginnen. Je lichaam rust geven van de arbeid die het maanden en soms jaren heeft verricht. Even geen ei leggen, geen melk produceren, geen biggen zogen en geen rondjes lopen. En daarna? Spelen. We weten uit de literatuur dat olifanten aan slurfworstelen doen, dat varkens tikkertje spelen en dat vogels dol zijn op glijbanen. Spelen is een primaire levensbehoefte die de meeste dieren hun hele leven ontzegd blijft. Tijdens een vakantie zullen ze dus zeker verstoppertje gaan spelen, een ander spelletje dat bij veel diersoorten is waargenomen.

En daarna? Dan gaan ze lekker eten. Voor hun voedsel zijn gehouden dieren afhankelijk van wat hun eigenaar aan ze geeft. Voedsel in de veehouderij is extreem uitgebalanceerd. Berekend op maximale productie tegen zo laag mogelijke kosten. Nutriënten, voedingsstoffen, maagvulling en bouwstoffen, maar over lekker heeft de voerleverancier het nooit. Een keertje lekker eten, gewoon omdat het kan, zit er niet in. Nooit. Dus terwijl de dieren in de veehouderij gehouden worden omdat wij hun vlees, melk en eieren zo lekker vinden, krijgen de dieren zelf nooit iets lekkers te eten.

Nou, tijdens de vakantie mag van mij ieder kuiken zich te buiten gaan aan zelf gevonden wormpjes en andere insecten, aan kool, rijst en mais, aan paprika, eierdooiers en brood. Lekker eten zonder dat iemand op de centen let. Varkens krijgen gestoomde aardappels, pompoen, appels, kastanjes, overgebleven pasta, noten en af en toe iets onverwachts. En koeien krijgen klaverrijke graslanden waar ze zelf hun favoriete klavers uit selecteren. En voor ieder wat wils, want het idee dat alle dieren van één soort van hetzelfde eten houden is achterhaald. Dieren hebben namelijk individuele voer­voorkeuren. Wat de een laat liggen, zoekt de ander met zorg bij elkaar.

En dan is er tijd voor familie en vrienden. Want wie vakantie zegt, zegt ook samen zijn. Niet toegewezen groepsgenoten in een te krappe ruimte, maar zelf kiezen met wie je de dag doorbrengt. Met wie je stil wilt zijn, of juist ravotten. Kalfjes blijven bij hun moeder in de wei, en rennen achter hun leeftijdsgenoten aan terwijl hun moeders liggen te herkauwen. Legkippen kiezen hun eigen vriendinnen om mee te stofbaden en te scharrelen. De zeug laat haar biggen de geur en de zachtheid van gras kennen. En als ze samen even niks doen, dan doen ze precies wat ze zelf willen.

Naar buiten gaan, je laven aan het licht, de zon en de wind door je vacht voelen gaan. De natuur in, is een veelgehoorde wens van mensen die op vakantie gaan. Voor dieren is dat volgens de overheid helemaal niet het geval.

Minister Wiersma beweert in haar net opgestelde AMVB’s voor een ‘dierwaardige veehouderij’ dat helemaal niet bekend is of dieren echt naar buiten willen. Sterker nog, ze schrijft: ‘er is onvoldoende informatie uit de wetenschap en de praktijk beschikbaar waaruit blijkt dat het buiten zijn op zichzelf een gedragsbehoefte is van de dieren en in welke mate die behoefte bestaat.’ Geen enkel dier hoeft van deze minister dus ooit buiten te komen, tenzij het op weg is naar het slachthuis. Nou, daar geloof ik dus helemaal niets van. De meest natuurlijke plek voor een dier is buiten. Dus, als dieren vakantie hebben dan zien we ze allemaal buiten. De melkkoeien, de fokzeugen en de leghennen. De eenden gaan zwemmen, de geiten gaan klimmen. De konijnen gaan buiten rennen, graven en knagen. En de beren in het spermawinstation hebben een paar dagen vrij en mogen naar buiten. De modder in. De moeder en vaders van de vleeskuikens worden bevrijd uit hun kooien en voelen voor het eerst zachte grond onder hun pootjes. De fokstieren worden losgelaten in de wei en weten eindelijk hoe het is om echt vrij te bewegen. We zullen dieren zien waarvan de meeste van ons het bestaan niet eens afweten. Want ook zij hebben recht op vakantie.

Ik schreef twee jaar geleden een boek met de titel: Hoeveel vakantiedagen heeft een varken? Nul is het bijna vanzelfsprekende antwoord. Maar als je nadenkt over hoe zo’n virtuele vakantie eruit zou kunnen zien, dan is de vraag nog wranger dan ik die in eerste instantie in gedachten had.

Ik wens jullie allemaal een fijne zomer.

Kijk hier naar zomercolumn die ik voorlas voor Studio Plantaardig.

De dierenarts is 25 minuten geweest en we rekende 355 euro af. Doordat we haar in de tuin konden begraven bespaarden we de kosten voor de crematie bij een crematorium in de buurt. Haar naar destructie (laten) brengen was een goedkopere optie, maar daar kun je na zo’n waardig afscheid eigenlijk niet met goed fatsoen voor kiezen. Vanuit mijn werkkamer kijk ik nu naar het plekje onder de bomen waar de zon net de grond raakt. Het is goed zo.

Ik prijs me gelukkig dat ik in een land woon waar respect voor huisdieren groot is. Vrienden die ik vertel over het sterven van onze hond zijn begripvol en medelevend. Ik krijg lieve appjes die me sterkte wensen. Alle lof voor de dierenartsen die met ons op zoek zijn geweest naar de kwaal en altijd de tijd namen om ons mee te nemen in hun overwegingen. Ook de dierenarts die bij ons thuiskwam voor de laatste prik was uitermate zorgvuldig en gericht op het vasthouden van een mooie herinnering van onze hond die meer dan 10 jaar lief en leed met ons deelde.

In de 25 minuten dat mijn hond een waardig en respectvol afscheid kreeg, stierven er eveneens 100 koeien, 700 varkens en 28.750 vleeskuikens. Kil en koud werden zij afgemaakt. Door afstompte, laag betaalde medewerkers van het slachthuis. Vol stress en vaak pijnlijk gingen zij dood. Deze dieren stierven zonder enige compassie of waardering voor hun bijdrage aan ons bestaan. Ze krijgen geen mooi plekje onder een boom maar eindigen in het riool. Een waardig sterven is hen niet gegund.

De maatschappelijke acceptatie en de serviceverlening bij ziekte en dood van huisdieren is fantastisch. Maar ieder dier heeft een intrinsieke waarde. De functie die wij aan dieren hebben gegeven verandert niets aan hun wezen. We moeten ophouden om onszelf wijs te maken dat een varken een fundamenteel ander wezen is dan een hond. Verdriet om een hond is net zo legitiem als verdriet om een varken. Het leed en de dood van een hond is niet anders dan dat van een varken. En als ik me hardop afvraag waarom respect ophoudt bij dieren die we niet kennen, waar we niet mee samenleven, dan ontvang ik vaker hoon dan compassie van de mensen in mijn nabijheid. We hebben een schizofrene wereld gecreëerd die ons geweten sust en ons eetpatroon ongemoeid laat.

Na bestudering van de ruim 100 pagina’s kom ik tot de verdrietige conclusie dat deze plannen niet zullen leiden tot een dierwaardige veehouderij.

Een dierwaardige veehouderij staat al meer dan twintig jaar op de politieke agenda. De commissie Wijffels beschreef de veehouderij in 2001 als een systeem dat ‘a-moreel omgaat met dieren en de exploitatie ervan heeft opgevoerd tot een niveau waarop een storing desastreuze gevolgen heeft’. De ambitie was dat in 2010 ‘met dieren respectvol wordt omgegaan’. We leven nu in 2025, en het leven van de meeste dieren in de veehouderij getuigt van alles behalve respect. Wijffels wees ook op een ander probleem: de fokkerij. ‘De zelfredzaamheid van dieren staat onder druk. Onder meer door ongebreidelde opvoering van hun productieve vermogen en het excessieve beroep op die capaciteiten.’ De directe aanleiding voor deze wetswijziging was het amendement Vestering. Deze riep in 2021 de regering op geen ingrepen bij dieren meer toe te staan om ze in het houderijsysteem te kunnen houden. Denk aan het afbranden van varkensstaarten, omdat varkens door verveling en gebrek aan ruimte in elkaars staarten gaan bijten. Symptoombestrijding moest plaatsmaken voor een echte systeemverandering.

De huidige voorstellen zijn een gemiste kans, en wel om drie belangrijke redenen.

De fokkerij blijft buiten schot
En dit is de eerste grote omissie in het voorstel. De fokkerij blijft in z’n geheel buiten beschouwing. Het ‘productieve vermogen’ van dieren is sinds 2001 alleen maar groter geworden. Juist die overproductie zorgt voor aantasting van dierenwelzijn. Een fokzueg krijgt in plaats vna 14 nu wel 18 tot biggen per keer. Dat leidt tot drukplekkengewrichtsproblemen, pootproblemen en uitputting bij de zeug. En door een laag geboortegewicht van de big zullen er meer vroegtijdig sterven. Melkkoeien produceren ieder jaar weer meer melk. Door hun zware uiers krijgen ze rug-, poot- en uierproblemen. Deze grote welzijnproblemen veroorzaakt door de fokkerij worden niet aangekaart, laat staan opgelost.

Open normen en doelvoorschriften leiden tot juridische gesteggel
De tweede reden waarom dit plan gedoemd is te mislukken betreft de doelvoorschriften. De wet schrijft voor dat een boer ‘voldoende vreetplekken’ moet hebben voor z’n melkkoeien, haar leghennen ‘voldoende verrijking’ moet bieden, en de zeugen ‘voldoende ruwvoer’ krijgen. Deze formulering zal tot permanente discussie en juridisch getouwtrek leiden. Toezichthouder Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), zal moeten aantonen dat een boer ‘onvoldoende’ ruwvoer of verrijking geeft. De NVWA slaagt er vaak niet (volledig) in om het bewijs van een overtreding rond te krijgen dan wel om te onderbouwen welke maatregelen genomen moeten worden (en waarom) om wel aan de open normen te voldoen. Een voorbeeld is de huidige regel die stelt dat koeien voldoende bewegingsvrijheid moeten hebben die hun welzijn niet aantast. De NVWA bestrafte een melkveehouder die niet voor elke koe een ligbox had. In de zaak hierover, die in 2015 speelde, oordeelde de rechter dat de NVWA wel had aangetoond dat er sprake was van overbezetting in de stal, maar dat de herstelmaatregel die de NVWA formuleerde van één koe per ligbox geen steun vond in de wet. Dit voorbeeld laat zien dat open normen ook in de gewijzigde wetgeving vooral tot juridische gesteggel zullen leiden en niet tot verbetert dierenwelzijn. Daarbij schuift de minister haar verantwoordelijkheid om dieren echt te beschermen en boeren perspectief te bieden af naar de rechter.

Niet over ons zonder ons
En de derde reden is de meest fundamentele van de drie. Het gebrek aan betrokkenheid van vertegenwoordigers van de dieren bij het opstellen van de maatregelen. De primair belanghebbenden in dit voorstel zijn door de minister beschreven als ‘degene die deze dieren houden’. Andere belanghebbenden zijn de markt- en ketenpartijen, de toezichthouder NVWA, burgers en consumenten. De gesprekspartners van het ministerie zijn LTO Nederland met vertegenwoordigers uit de kippen-, varkens- en kalverensector. Ook de eierhandel, de vleessector, broedeierenbranche, het CBL en de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie zijn regelmatig op het ministerie te vinden. Jonge boeren en ZuivelNL schuiven aan. Caring Farmers, de koplopers, mogen soms ook aanschuiven. Voor dieren is er slechts één plek, die wordt ingenomen door de Dierenbescherming. Deze samenstelling van gesprekspartners doet geen enkel recht aan de enige echt belanghebbende van een dierwaardige veehouderij, namelijk de dieren. Daarmee is de mogelijkheid om dit doel te bereiken bij voorbaat al mislukt. De wetgeving zijn nog niet definitief. Ze zijn in consultatie en kunnen aangepast of ingetrokken worden. Er is dus nog tijd om te voorkomen dat deze desastreuze voorstellen nu worden vastgelegd in regelgeving. Beter is het als dit voorstel nu controversieel wordt verklaard. Dan kan een volgende minister wel het maatschappelijk belang dienen en tegemoet komen aan de wens van de Tweede Kamer. Ik hoop dat we dan een minister krijgen die eindelijk doet wat al twintig jaar beloofd wordt: kiezen voor het dier.

De overheid heeft deze uitkomst beïnvloed door het faciliteren en selectief uitnodigen van onderhandelingspartijen. LTO Nederland had vertegenwoordigers uit de kippen-, varkens- en kalverensector. Ook de eierhandel, de vleessector, broedeierenbranche, het CBL en de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie waren aanwezig. Jonge boeren en ZuivelNL schoven aan. Caring Farmers, de koplopers, waren erbij. En dan was er nog één stoel voor de dieren. Eén. Die werd ingenomen door De Dierenbescherming. Met zo’n eenzijdige tafel is het geen verrassing dat elke maatregel die het leven van dieren iets dragelijker moest maken, is afgezwakt of vooruitgeschoven.

Ik was tweemaal aanwezig bij een zogenoemd deeltafeloverleg. Vooraf werd ik gebeld door de voorzitter: of ik niet ‘tegen de veehouderij’ was. Want anders zou ik natuurlijk niet kunnen aansluiten. Tijdens de bijeenkomst vroeg ik me af of de sectorvertegenwoordigers ook waren gevraagd of ze ‘vóór dierwaardigheid’ waren. Dat gevoel kreeg ik namelijk niet.
Ik gaf aan dat onderzoek onder 51.000 vleeskuikens aantoonde dat slechts 2,2% geen problemen had met lopen. Dat betekent dat 38 miljoen dieren per jaar pijn hebben door fokbeleid. Een lagere productiedruk kan dit leed verminderen. Ook wees ik op de moederrol van kippen: opgroeien bij de hen geeft zowel de kip als de kuikens de kans om natuurlijk gedrag te vertonen. Dat is de kern van dierwaardigheid.
Tenslotte vroeg ik om bestaande kennis serieus te nemen. We weten al dat het wegbranden van varkensstaarten pijn doet. En toch wil minister Femke Marije Wiersma opnieuw onderzoeken of dieren het echt fijn vinden om naar buiten te gaan. En wat het beste moment is om biggen of kalfjes van hun moeder te scheiden. Deze onderzoeken zijn geen nieuwsgierigheid, maar vertragingstactieken. De natuur geeft de antwoorden allang.
Mijn bijdragen werden weggewuifd als niet realistisch, ‘Ot en Sien’. Ik ervoer dat als denigrerend, respectloos en arrogant. Daarna mocht alleen de Dierenbescherming nog aansluiten.
De overheid bepaalt mede de uitkomst door te bepalen wie mag meepraten. Het convenant toont dat bij dierwaardigheid volgens deze overheid de economische belangen van de sector zwaarder wegen dan het leven van de dieren die haar draaiende houden. Hun lijden gaat nog decennia door. Omdat andere belangen belangrijker zijn. Daarom heet het resultaat: stappen naar een dierwaardige veehouderij. Geen sprong. Geen koerswijziging. Geen systeemverandering. Alleen kleine, haast onzichtbare passen.

In de dierentuin betekent privacy dat dieren zich moeten kunnen onttrekken aan het oog van bezoekers én soortgenoten. Het constant bekeken worden kan leiden tot chronische stress. Dieren die geen controle hebben over hun omgeving, kunnen depressief of gefrustreerd raken. Ook in sociale groepen is het belangrijk dat dieren soms afstand kunnen nemen. Wie met ruzie zit, wil zich kunnen afzonderen. Als die mogelijkheid er niet is, kan de groepsdynamiek verstoord raken, met gevolgen voor het welzijn van het individuele dier.

In België is het recht op privacy voor dierentuindieren sinds 2019 wettelijk vastgelegd. Elk verblijf moet een plek bieden waar dieren zich kunnen verstoppen. In Nederland ontbreekt zo’n bepaling. In april verscheen er een rapport van de Raad voor Dieraangelegenheden over de dierentuin van de toekomst. Privacy werd daarin niet genoemd. Wel werd benadrukt dat dieren op een dierwaardige manier gehouden moeten worden, dat dierentuinen bijdragen aan biodiversiteit via fokprogramma’s, dat ze een educatieve rol vervullen en ethisch te werk moeten gaan, bijvoorbeeld als het gaat om het doden van dieren.

Maar educatie mag geen vermomd entertainment zijn. In het Dolfinarium bijvoorbeeld worden trucs van dolfijnen gepresenteerd als educatief. “Wist je dat een dolfijn zo hoog kan springen?” Nou, dan laten we het je even zien. Het optreden mag dan verboden zijn, de praktijk is nauwelijks veranderd.

Het recht op privacy wordt nergens expliciet genoemd, terwijl het een wezenlijk onderdeel is van dierenwelzijn. Gelukkig zijn er ook plekken waar het wel serieus wordt genomen. Ik was gisteren in de Apenheul. Daar hebben alle dieren plekken waar bezoekers ze niet kunnen zien. Verblijven zijn zo ingericht dat de dieren zelf kunnen bepalen of ze zichtbaar zijn of niet. Ook dieren hebben recht op een plek waar ze níét bekeken worden.

Luister hier het radio interview terug dat ik met Jurgen van den Berg op radio 1 had. https://ap.lc/SNErJ

Juridische erkenning zonder rechtsbescherming

De Wet dieren, sinds 2013 het centrale kader voor regelgeving over gehouden dieren, waaronder gezelschapsdieren, landbouwdieren en proefdieren, stelt dat ieder dier een intrinsieke waarde⁠[1] heeft. Dat betekent dat we de waarde van een dier erkennen, ongeacht de gebruikswaarde die het heeft voor de mens⁠[2] (RDA, 2012). Toch voorkomt diezelfde wetgever dat dieren rechten kunnen ontlenen aan die intrinsieke waarde. Dat gebeurt op twee manieren. Ten eerste door dieren juridisch gelijk te stellen aan zaken.⁠[3] ‘Bepalingen met betrekking tot zaken zijn op dieren van toepassing.’ staat er in het Burgerlijk Wetboek. Een dier is voor de wet dus gelijk aan een televisie, een auto en een broccoli. En ten tweede door hun wettelijke bescherming te koppelen aan hun functie voor de mens. Hierdoor hebben we het juridisch niet over zoogdieren, vogels, insecten, reptielen en ongewervelde dieren, maar spreken we van proefdieren, landbouwdieren en gezelschapsdieren. Voor iedere categorie geldt een ander beschermingsprincipe die geen rekening houdt met de fysieke of psychologische eigenschappen van het dier maar puur gericht is op de gebruikswaarde voor de mens.

Vakbond voor Dieren

De Vakbond voor Dieren is opgericht om dieren een stem te geven in het maatschappelijke debat. Wij brengen hun behoeften onder de aandacht in de media, maken hun belangen zichtbaar voor beleidsmakers en politici, en eisen namens hen inspraak bij hun werkgever.
Daarbij gaan wij uit van de biologische, fysiologische en mentale behoefte van het dier en niet van zijn of haar nut voor de mens. In een rechtvaardige samenleving zou ieder varken, konijn, muis of hond dezelfde bescherming moeten krijgen, ongeacht of ze in een kooi is opgesloten, vrij in een weiland loopt, bij iemand in bed slaapt of op een betonnen vloer gehouden wordt. Helaas is dat nog lang niet het geval.

Boeren zonder opleiding

De focus van de Vakbond is gericht op dieren in de veehouderij. Hierbij gaat het namelijk niet alleen om de grootste aantallen dieren maar ook om de laagste wettelijke bescherming. Veel ingrepen die in de veehouderij standaard zijn toegestaan, denk aan het couperen van staarten bij biggen, het castreren van de biggen en het onthoornen van koeien, zijn in andere sectoren begrensd of zelfs verboden. Ook andere levensbepalende handelingen in de veehouderij, zoals het weghalen van het kalf bij de koe vlak na de geboorte, kennen geen wettelijke belemmeringen.

De veehouderij zou kunnen leren van de proefdiersector. In de proefdiersector gelden opleidingseisen voor iedereen die met dieren werkt. Hoe anders is dat in de veehouderij. Boer is een onbeschermd beroep. Iedereen kan morgen besluiten boer te worden en de zorg van duizenden, tienduizenden en soms wel honderdduizenden dieren op zich nemen. Zonder dat er wettelijke opleidingseisen zijn waaraan de boer moet voldoen. Dat geldt niet alleen voor de boer maar ook voor zijn of haar personeel. Ook daarvoor is scholing op vrijwillige basis. Ik sprak een biologische varkensboer met een zorgfunctie. Een jong meisje met afstand tot de arbeidsmarkt vond het castreren van biggen ‘erg leuk’. De boer legde haar kort uit hoe het moest, en daarna deed ze het zelfstandig. Trots vertelde hij me dat ze ‘het nu helemaal zelf doet’. Dat zouden we bij onze honden en katten én onze proefdieren nooit accepteren.

Vergunningen voor dierproeven

Ook is voor ieder proefdieronderzoek een vergunning nodig. Dat is een hele andere vergunning dan boeren nodig hebben. Waar bij boeren gekeken wordt naar stikstof, bouwvoorschriften en dierrechten (dat zijn agrarische quota en geen rechten van het dier zelf…) gelden voor dierproeven strenge eisen als het gaat om het welzijn van dieren. Wie een vergunning aanvraagt voor dierproeven moet eerst nagaan of vervanging van de dierproeven, vermindering van het aantal proefdieren of verfijning voor beter dierenwelzijn mogelijk is (de 3 V’s). Zo ja, dan is het verplicht die principes toe te passen. Daarna volgt een ethische afweging door een onafhankelijke commissie: weegt het nut voor de samenleving op tegen het leed van de proefdieren? Die afweging wordt in de voedselproductie niet gemaakt, terwijl het aantal vervangers van dierlijke producten een enorme vlucht heeft gemaakt. Niemand kan meer stellen dat het leed van de enorme hoeveelheid dieren die wij onder erbarmelijke omstandigheden voor voedsel houden, opweegt tegen het nut van de maatschappij. Sterker nog, zelfs de maatschappelijke lasten van de veehouderij overtreffen het nut. En er zijn alternatieven genoeg. Vervanging, vermindering en verfijning in de veehouderij zou heel veel onnodig dierenleed kunnen voorkomen.

Toezicht: bij proefdieren geregeld, bij landbouwdieren afwezig

En tot slot ontbreekt in de veehouderij vrijwel volledig het interne of externe toezicht dat bij dierproeven wél aanwezig is. Neem bijvoorbeeld Friesland Campina, de grootste afnemer van melk in Nederland, die geen enkele rol neemt in het welzijn van de koeien die voor haar melk produceren. Er is geen controlemechanisme door dit bedrijf opgezet om zeker te weten dat de boer de koeien met respect en kalmte behandeld, de zandbedden regelmatig opvult en de klauwverzorging in orde heeft. Zolang de melk aan de gestelde eisen voldoet mag de boer leveren.

Werkende dieren hebben recht op meer dan erkenning

Is er dan niets aan te merken op de manier waarop proefdieren worden gebruikt? Zeker wel. In mijn boek ‘Hoeveel vakantiedagen heeft een varken?’ pleit ik voor arbeidsrechten voor werkende dieren. Werkende dieren zijn dieren die werken bij of via bedrijven en organisaties. In opdracht van hun eigenaar verrichten zij werkzaamheden. Bijvoorbeeld in de veehouderij, maar ook bij een proefdiercentrum of als een hulphond of politiepaard. Deze dieren zijn vooralsnog passieve participanten in een bedrijfsproces. Dieren die lijdzaam ondergaan wat de mens hem of haar aandoet. Vanuit deze positie bezien is een dier inderdaad weinig meer dan een zaak, en is haar intrinsieke waarde irrelevant gemaakt. Maar als we dieren serieus gaan nemen, echt serieus gaan nemen, dan moeten we ze ook rechten gaan geven die passen bij hun rol als individuele, onmisbare medewerker. Het toekennen van arbeidsrechten, ook voor proefdieren, is wat mij betreft dan de meest voor de hand liggen route.

Recht op pensioen en inspraak

Voor proefdieren zal ik twee arbeidsrechten toelichten. Het recht op pensioen en het recht op inspraak. Andere wenselijke arbeidsrechten voor dieren zijn onder andere het recht op een gezonde en veilige werkomgeving, het recht op een sociaal leven en het recht op rust en vrije tijd.
In tegenstelling tot de veehouderij, waarbij het doden van het dier meestal onderdeel is van het bedrijfsproces, blijven in proefdiercentra dieren soms wel in leven na afloop van het werkende bestaan. Het doden van dieren die hun werkzaamheden hebben verricht is niet alleen ondankbaar en respectloos maar ook, wederom, in strijd met de intrinsieke waarde van het dier. De huidige inspanningen om deze dieren te herplaatsen en van een welverdiend pensioen te voorzien zijn een belangrijke eerste stap naar een systeem waarbij dieren als werknemers worden beschouwd. De term pensioen laat exact zien wat de rol van deze dieren is geweest. De mogelijkheid om dieren met pensioen te kunnen sturen zou onderdeel moeten worden van het vergunningstraject. Waarbij aan het begin van het onderzoek al oplossingen gevonden zijn voor na afloop van de dierproef. En waar zonder gedegen pensioenplan geen vergunning mogelijk is.

Het tweede recht dat ook aan proefdieren toegekend zou moeten worden is het recht op inspraak. In de Dierexperimentencommissie zou altijd iemand moeten aansluiten die namens de dieren spreekt. Iemand die alleen en echt alleen het belang van het dier voor ogen heeft. Iemand die wetenschappelijke kennis over dieren vertaalt naar de wens van het dier. Die de taal van dieren begrijpt en communicatie van dieren kan omzetten naar praktische verbeteringen. Iemand die ongehinderd door kennis over dierproeven, dierproefdiercentra, financiële en wetenschappelijke uitdagingen kan aangeven wat het dier van de proef zou vinden. En welke verbeteringen het proefdier zelf zou voorstellen.

Natuurlijk, is dan meestal de eerste reactie op dit voorstel, zeggen de dieren dan ‘ik wil helemaal geen onderdeel zijn van de proef’. Dat is ook zo. Geen enkel dier zal zich vrijwillig aanmelden voor een dierproef. Geen dierproeven is het eerste voorstel dat een dier met inspraak zal bepleiten. Maar zoals wel vaker bij onderhandelingen krijg je helaas niet altijd je zin. Dus, indien het besluit valt dat de dierproef toch doorgang moet hebben, dan volgt de volgende fase van inspraak. Welke huisvesting en sociale omgeving is voor het dier acceptabel en welke niet, welke ingrepen kunnen worden gedaan zonder stress of pijn. Op welke manier kan geluk worden toegevoegd aan het leven van een proefdier. En, hoe gaan we om met dieren die na afloop van het onderzoek nog een leven voor zich hebben.

Van bezit naar collega

Het is tijd dat we het onderscheid tussen proefdieren, landbouwdieren en gezelschapsdieren loslaten en in plaats daarvan gaan kijken naar wie het dier is – een levend wezen met gevoelens, behoeftes en belangen. Niet langer een ding, maar een individu. Niet langer een productiemiddel, maar een dier. Het toekennen van arbeidsrechten geeft het dier een wettelijke positie en haar vertegenwoordiging een wettelijke verankering.
Want als we de intrinsieke waarde van dieren werkelijk serieus nemen, dan moeten we die ook gaan invullen. Doen we dat niet, dan kunnen we die lege letters beter uit het wetboek schrappen. Dan is het in ieder geval maar duidelijk.

Marjolein de Rooij
Voorzitter Vakbond voor Dieren

Dit artikel verscheen in Biotechniek, vakblad voor proefdierkundig Nederland, Jaargang 64, juni 2025

[1] Wet dieren, art 1.3.1

[2] RDA, 2012, vanuit CRM (1981), Nota Rijksoverheid en Dierenbescherming, Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk, Tweede Kamer II, 16 996, nr. 2, p. 4.

[3] Boek 3 Artikel 2a (3:2a BW)