Op 8 januari 2025 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

In Engeland is in dit nieuwe jaar een kalfje geboren, Hilda. Haar geboorte wordt gevierd door dierenartsen en wetenschappers. ‘Uitermate belangrijk’, aldus het persbericht. Hilda is het eerste kalf dat via IVF en uit een draagmoeder ter wereld komt. Ze moet bijdragen aan het terugdringen van de methaan uitstoot door koeien.

Wat Hilda en haar moeder hier zelf van vinden, is niet bekend.

Dit artikel werd op 4 januari 2025 gepubliceerd op Joop.nl.

In Engeland is in dit nieuwe jaar een kalfje geboren, Hilda. Haar geboorte wordt gevierd door dierenartsen en wetenschappers. ‘Uitermate belangrijk’, aldus het persbericht. Hilda is het eerste kalf dat via IVF en uit een draagmoeder ter wereld komt. Ze moet bijdragen aan het terugdringen van de methaan uitstoot door koeien.

Wat Hilda en haar moeder hier zelf van vinden, is niet bekend. En niet onderzocht.

Iedere melkkoe moet jaarlijks een kalf krijgen om de melkproductie op gang te houden. Deze kalfjes worden (in bijna alle gevallen) direct na de geboorte bij de moeder weggehaald. Alle mannetjes en een deel van de vrouwelijke kalveren wordt vetgemest en na acht à negen maanden geslacht. Een aantal vrouwelijke kalfjes wordt door de boer aangehouden ter vervanging van de melkkoeien. 

Haar biologische moeder geeft veel melk en is zuinig met boeren en scheten

Hilda is geen gewoon kalf. Haar geboorte doorbreekt het gebruikelijke patroon in de melkveehouderij. Zij is namelijk niet geboren om de melkproductie van haar moeder op gang te houden, maar om zelf te functioneren als een ‘laag methaanuitstotende, hoog melkproducerende’ koe. Haar ouders zijn speciaal geselecteerd om deze eigenschappen door te geven. Haar biologische moeder geeft veel melk en is zuinig met boeren en scheten. Maar een koe kan maar één kalf per jaar krijgen, en dat gaat de wetenschappers veel te langzaam.

Om dat probleem te omzeilen is Hilda geboren uit een draagmoeder: een koe die niet aan de genetische eisen voldoet om zelf goed producerende kalveren te leveren. Hilda is geen kalf, maar een product van spreadsheets en laboratoriumstatistieken. En al haar zusjes kunnen door middel van IVF in hele korte tijd alle ‘hoog methaan uitstotende’ melkkoeien vervangen. 

Instrumentalisering van dieren is niet nieuw. De melkveehouderij als geheel is gebouwd op het idee dat melkkoeien er zijn om te dienen als productiemiddelen. Dit onderzoek gaat echter een stap verder: het reduceert koeien niet alleen tot melkfabrieken, maar ook tot genetisch selecteerbare objecten die uitsluitend nut hebben als ze voldoen aan strikte economische en milieudoelstellingen. Ze worden niet meer gezien als levende wezens met intrinsieke waarde, maar alleen beoordeeld op hun bijdrage aan onze doelen: meer melk, minder uitstoot.

De échte oplossing om methaanuitstoot terug te dringen is heel simpel

Wat overblijft, is een systeem waarin winst en emissiereductie centraal staan, zonder ruimte voor het welzijn van dieren. De echte oplossing om methaanuitstoot terug te dringen is heel simpel: minder dieren. Maar in plaats daarvan wordt gekozen voor genetische manipulatie terwijl het destructieve systeem in stand blijft. Het is een technologische pleister op een fundamenteel onduurzaam systeem. Dit soort onderzoek duwt structurele veranderingen verder voor zich uit en past dieren steeds verder aan onze wensen en problemen aan, zonder hun belangen in ogenschouw te nemen.

Genetische manipulatie brengt bovendien risico’s met zich mee. Een uniforme groep dieren kan gevoeliger zijn voor ziekten en epidemieën. En de gevolgen van deze ingrepen voor het metabolisme en de gezondheid van de koeien zijn onvoldoende onderzocht. De negatieve impact hiervan op de dieren kan enorm zijn. 

Innovatie of exploitatie

Ethiek draait om vragen over wat rechtvaardig en juist is. De huidige fokkerij plaatst ons op het snijvlak van praktische en morele keuzes. Hoe ver mogen we gaan in het aanpassen van dieren aan onze wensen? Wanneer wordt innovatie exploitatie? En wie bepaalt de grenzen? Ethiek fungeert hier als kompas. Het dwingt ons stil te staan bij de gevolgen van ons handelen en verantwoordelijkheid te nemen voor de meest kwetsbaren: de dieren.

Laten we een ethische discussie voeren vóór we aan dit soort onderzoek beginnen en die verplicht maken bij alle beslissingen in de fokkerij. Want als we het overlaten aan techneuten, bankiers en zuivelbedrijven, blijft de blik strak op de portemonnee gericht.

De koe verdient beter dan dat — veel beter.

Op 1 oktober 2024 was ik te gast bij Dit is de Dag op NPO Radio 1.

“Dat koeien boeren en scheten laten die niet bepaald goed zijn voor het milieu, dat wisten we al een tijdje. Maar wist u dat er ook koeien zijn die daarmee mínder broeikasgas uitstoten dan hun soortgenoten? Door met zogenaamde ‘emissiearme’ stieren te fokken, kun je volgens onderzoek van de Wageningen Universiteit, wel 30% van de methaanuitstoot van koeien terugschroeven.

Is dit het ei van columbus in het Hoofdpijndossier met hoofdletter H: beter voor de boer, beter voor het dier én beter voor de wereld?”

Dit interview werd op 30 september 2024 gepubliceerd in Trouw.

De methaanuitstoot van koeien kan tot 30 procent omlaag door met ‘emissiearme’ stieren te fokken, blijkt uit onderzoek van de WUR. Boerenlobby LTO is voor: het zou een stuk diervriendelijker zijn dan sleutelen aan het dieet. Maar de Vakbond voor Dieren heeft grote bezwaren.

De hoeveelheid methaan die runderen uitstoten, verschilt sterk van koe tot koe en van stier tot stier. En de aanleg voor een hoge of lage uitstoot is grotendeels erfelijk bepaald. Dat maakt het mogelijk om bij het fokken van koeien specifiek te selecteren op uitstoot. Door te kiezen voor sperma van een emissiearme fokstier zouden melkveehouders de methaanemissie van hun bedrijf zo geleidelijk omlaag kunnen brengen.

Dat volgt uit jarenlang onderzoek van Wageningen University & Research (WUR). De studie bevindt zich op dit moment in een afrondende fase; de conclusie luidt dat de methaanuitstoot door koeienboeren en -scheten op deze manier tegen 2050 met 15 tot 30 procent kan afnemen.

Methaan is een sterk broeikasgas en vormt na CO₂ de belangrijkste bron van de opwarming van het klimaat. De uitslagen zijn zo veelbelovend dat methaanuitstoot vanaf volgend jaar al kan gaan gelden als keuzemogelijkheid bij de selectie van een fokstier.

Boerenorganisatie LTO Nederland is enthousiast. “Fokkerij is altijd een zaak van de lange adem. Maar zeker op termijn is dit een mooie manier om de uitstoot omlaag te krijgen”, reageert voorzitter Erwin Wunnekink van de LTO-vakgroep melkveehouderij. Vanuit de hoek van dierenwelzijnsorganisaties is er echter ook kritiek. “We gaan op deze manier toch weer aan het dier sleutelen. Dat is niet in het belang van de koe”, zegt Marjolein de Rooij van de Vakbond voor Dieren.

Onderzoek bij 10.000 koeien

Voor het onderzoek is de uitstoot van ongeveer 10.000 koeien herhaaldelijk gemeten tijdens het melken. Dat gebeurt via een sniffer, een kastje dat met een slangetje verbonden is aan een luchtfilter. Dat filter vangt de adem van één individuele koe op als ze zich in de melkrobot begeeft. Die informatie is gekoppeld aan de stamboomgegevens van het dier. Zo brachten de onderzoekers de erfelijke verschillen tussen koeien in beeld.

“De spreiding blijkt groot”, zegt Anouk van Breukelen, die over enkele weken op het onderzoek promoveert. Koeien stoten gemiddeld ongeveer 400 à 500 gram methaan per dag uit. Maar bij ruim 15 procent van de dieren ligt de uitstoot beneden de 300 gram en bij een even grote groep juist boven de 600 gram. Door bij het fokken te kiezen voor stieren met minder uitstoot, kan de methaanemissie dus omlaag.

In april 2025 wordt methaanuitstoot voor het eerst opgenomen in de lijst met ‘fokwaardes’ van de Coöperatie Rundvee Verbetering (CRV). Dat is de organisatie die erfelijke eigenschappen van stieren vastlegt en bijhoudt. Daarop staan veel meer kenmerken waarop boeren de keuze van hun stierensperma kunnen afstemmen. Melkproductie, maar ook vruchtbaarheid, gezondheid en levensduur.

Minder melk of niet?

Opvallend is dat uitstoot als erfelijke eigenschap redelijk op zich lijkt te staan. Zo zijn uitstootarme koeien niet per se lichter, gezonder of makkelijker in de omgang. “Je zou misschien verwachten dat heel productieve koeien ook meer methaan uitstoten”, zegt WUR-hoogleraar Roel Veerkamp. “Maar dat verband blijkt veel minder sterk dan we vermoedden.” Een uitstootarme koe is dus niet per se een lichtere koe die minder melk geeft.

Tegelijkertijd, benadrukken Veerkamp en Van Breukelen, blijft methaanuitstoot bij het fokken van koeien slechts één van de vele factoren om rekening mee te houden. Veerkamp: “In theorie kun je zelfs tot 42 procent minder uitstoot komen. Maar dan selecteer je bij het fokken puur op methaan. Dat is niet realistisch en ook onwenselijk.”

Een boer selecteert altijd op een combinatie van eigenschappen, zegt de WUR-hoogleraar. “En dat is maar goed ook: tot in de jaren negentig was de fokkerij eenzijdig gefocust op het verhogen van de productie. Nu is er gelukkig meer aandacht voor gezondheid en robuustheid: of een koe makkelijk met veranderende omstandigheden om kan gaan bijvoorbeeld. Verantwoord fokken betekent ook dat we niet moeten doorslaan door eenzijdig naar één eigenschap te kijken.”

Belang van het dier

Een koe die minder methaan uitstoot komt de mens misschien heel goed uit. “Maar emissiearm zijn is helemaal niet in het belang van het dier”, vindt Marjolein de Rooij. Zij ageert als voorzitter en oprichter van de Vakbond voor Dieren al langer tegen deze nieuwe ontwikkelingen in de fokkerij. Ze wijst daarbij onder meer op de politieke voornemens uit de nieuwe Wet Dieren. “Daarin staat dat we dieren niet meer aanpassen aan het veehouderijsysteem, maar het systeem aanpassen aan het dier.”

Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het onthoornen van koeien en het afsnijden van varkensstaarten. Ingrepen die al tientallen jaren gebruikelijk zijn om te voorkomen dat landbouwdieren zichzelf of elkaar verwonden. Terwijl meer ruimte en afleiding dat probleem ook kunnen oplossen. “Bij uitstootarm fokken kom je uit op hetzelfde principiële punt”, vindt De Rooij. “We gaan aan het dier sleutelen en het gedrag zo manipuleren dat het óns goed uitkomt. Terwijl de oplossing om de uitstoot te beperken veel simpeler is: minder dieren houden.”

De Rooij wijst erop dat koeien door de fokkerij veel meer melk zijn gaan produceren. “Dat leidde vervolgens tot allerlei gezondheidsproblemen die we ook weer proberen te ondervangen via fokkerij. Nu gaan we dan weer emissiearm fokken zonder dat we weten wat de effecten op lange termijn zijn. Ik vind dat een glijdende schaal.”

Niet doorslaan met fokkerij

WUR-onderzoeker Roel Veerkamp erkent dat het eenzijdig fokken van hoogproductieve koeien in het verleden tot problemen heeft geleid. “Maar intussen zijn we wel tientallen jaren verder. We vinden het nu juist belangrijk om op tal van eigenschappen te selecteren. Als je puur en alleen naar uitstoot gaat kijken, bestaat het gevaar dat je geen aandacht meer hebt voor de gezondheid van koeien. Daarom blijft het belangrijk om altijd naar meerdere eigenschappen te kijken.”

Erwin Wunnekink, voorzitter van de LTO-vakgroep melkveehouderij, vindt emissiearm fokken júíst een diervriendelijke manier om de uitstoot van koeien te beperken. “Een andere manier om dat te doen is bijvoorbeeld door aanpassingen in het voer.” Een bekend voorbeeld is Bovaer, een soort voedingssupplement voor koeien van DSM dat methaanvorming tegengaat. Het poeder kan worden toegevoegd aan het kracht- of ruwvoer dat koeien op stal krijgen.

“Ook dat kan een oplossing zijn. Maar het is wél minder goed toepasbaar als een koe gewoon een groot deel van de dag in de wei staat. En zo’n poeder vind ik dan een grotere ingreep dan dat we op een slimme manier fokken. Zo maken we gebruik van de natuurlijke variatie en potentie. Dat doen we al eeuwen met landbouw- en gezelschapsdieren.”

Kansen via klimaatdoelen voor boeren

Het is dan nog wel de vraag of boeren ook werkelijk gaan kiezen voor een emissiearme koe. “Een boer heeft er in het huidige systeem nog niets aan”, erkent Veerkamp. Plannen om boeren meer te belonen voor milieuvriendelijke keuzes zijn er echter wel. Zo wil het kabinet toe naar een systeem van doelsturing, waarbij boeren zelf mogen kiezen op welke manier ze aan milieu- en klimaatdoelen voldoen.

Bovendien, zegt Wunnekink, zijn er al internationale doelen afgesproken om de methaanuitstoot te beperken. Nederland zou de emissie met 30 procent omlaag moeten brengen tussen 2020 en 2030. “Fokken kan daar een bijdrage aan leveren. Niet van vandaag op morgen, maar als we op tijd beginnen, zien we over een aantal jaar de effecten.”

Een stikstofarme koe, kan dat ook?

Veel meer nog dan de methaanuitstoot beheerste de stikstofemissie van koeien de afgelopen jaren het debat. Dat roept de vraag op of het ook mogelijk is om een stikstofarme koe te fokken.

Ja, denken WUR-onderzoekers Roel Veerkamp en Anouk van Breukelen. Al is dat wel lastiger dan een methaanarme koe, en kost het bovendien nog een hoop tijd. “Methaan was zeker wereldwijd al eerder een belangrijk thema”, blikt Veerkamp terug. “Daardoor zijn rond 2012 meerdere grote onderzoekstrajecten gestart. Dat leidt nu tot resultaten.”

Naar stikstofarm fokken is veel minder onderzoek gedaan. “Ik verwacht dat de mogelijkheden vergelijkbaar zijn. Maar die zullen we dan wel eerst moeten verkennen.” Van Breukelen ziet daarbij nog wel een ander voorbehoud: stikstofverbindingen die voor schade in de natuur zorgen, ontstaan met name als koeienpoep en -plas bij elkaar komen. Het beter scheiden van mest is dus sneller en effectiever dan een uitgebreid foktraject, verwacht ze.

Een persbericht van Wageningen Universiteit kondigt aan 5 miljoen euro te hebben ontvangen om aan runderen en melkvee te gaan sleutelen. Want: ‘Wageningen University & Research (WUR) onderzoekt oplossingen om methaanuitstoot uit de veehouderij te verminderen.’

Hoogleraar Roel Veerkamp: ‘De belangrijke rol die de klassieke fokkerij kan spelen bij het terugdringen van de methaanuitstoot is de afgelopen jaren duidelijk geworden. Het fokken van dieren is een belangrijke factor, omdat de effecten van genetische verbetering blijvend, cumulatief en relatief goedkoop zijn, als er tenminste een effectief fokprogramma is. Hiervoor is wereldwijde samenwerking nodig’.

Een fokkerij die geen enkel ander doel nastreeft dan het terugdringen van een natuurlijk proces is per definitie geen onderdeel van een dierwaardige veehouderij. Hierin is namelijk opgenomen dat dieren in de veehouderij voldoende mogelijkheden moeten hebben om natuurlijk gedrag te vertonen. Natuurlijke processen in het maagdarmstelsel van runderen vallen hier ook onder.

Wageningen is de wetenschappelijke partner van de overheid bij het vormgeven van de dierwaardige veehouderij. Hoe kan zo’n partner nog geloofwaardig zijn als zij een onderzoek gaat leiden dat in strijd is met de intrinsieke waarde van het dier?

De meest voor de hand liggende en goedkoopste oplossing om de methaanuitstoot wereldwijd te verminderen is simpel, doeltreffend en per direct te behalen: een afname van het aantal dieren. Zullen we ons daar eerst eens op richten?