Op 29 januari 2026 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

Wat adoptie van proefdieren zichtbaar maakt

Vandaag sprak ik op Radio 1 bij Villa VdB over een enquête van de Universiteit Utrecht waaruit blijkt dat mensen die een rat hebben geadopteerd die eerder als proefdier is gebruikt, daar opvallend positief over zijn. Adoptanten zijn vaak verrast door hoe nieuwsgierig, intelligent en sociaal deze dieren zijn. Eigenschappen die kennelijk pas echt zichtbaar worden zodra de rat niet langer onderdeel is van een onderzoekssetting.

Door adoptie krijgen deze ratten een tweede leven. Ze mogen met pensioen.

Bij grotere proefdieren bestaat herplaatsing al langer. Beagles worden bijvoorbeeld herplaatst via stichting SHHH, soms eerst bij medewerkers en later ook bij mensen van buiten de instelling. Af en toe gaan varkens naar een kinderboerderij. Het gaat daarbij echter om kleine aantallen, omdat bij veel proeven met grote dieren het doden van het dier onderdeel is van het onderzoek.

Er werd niet nagedacht over een leven na de proef

Bij ratten ligt dat anders. Er zijn juist veel ratten die na afloop van het onderzoek niet gedood hoeven te worden. Toch gebeurde dat tot voor kort vrijwel standaard. Niet omdat het noodzakelijk was, maar omdat het zo was ingericht. Er werd eenvoudigweg niet nagedacht over een leven na de proef.

Het gaat hier om ratten die geen zware medische ingrepen hebben ondergaan. In het officiële jargon heet dat ‘licht ongerief’. Deze dieren worden gebruikt in gedragsonderzoek, bijvoorbeeld in een open veld, een doolhof of bij een eenvoudige leertest. Onderzoekers observeren beweging, nieuwsgierigheid, leervermogen en sociale interactie. Er vinden geen operaties plaats en de dieren worden niet ziek gemaakt. Soms is er sprake van een injectie of bloedafname, maar geen pijnlijke of ingrijpende handelingen.

Nog steeds wordt het merendeel van de proefdieren gedood. Tegelijkertijd laat het adoptieprogramma dat enkele jaren geleden is opgezet door Monique Janssens van de Universiteit Utrecht, samen met Animal Rights, zien dat het ook anders kan. Inmiddels worden enkele honderden ratten per jaar herplaatst. Voor die dieren betekent dat daadwerkelijk een nieuw leven buiten het laboratorium.

Meer aandacht voor socialisatie

Dit programma heeft bovendien gevolgen vóórdat het onderzoek begint. Onderzoekers moeten vooraf nadenken over de vraag of een rat herplaatst kan worden en wat dat betekent voor de inrichting van de proef. Dat vraagt om meer aandacht voor socialisatie en om zorgvuldiger omgang met de dieren gedurende het onderzoek.

Daarnaast leren steeds meer mensen ratten kennen buiten het kader van het laboratorium. Niet als anoniem proefdier, maar als individu met een eigen karakter. Dat vergroot het begrip voor deze dieren en verandert ook het gesprek over dierproeven.

Wie zelf wil kijken welke ex-proefdieren beschikbaar zijn, kan terecht op ikzoekbaas.nl, de adoptiewebsite van de Dierenbescherming. Daarbij geldt wel dat er een zorgvuldige selectie plaatsvindt: niet iedereen is geschikt om deze dieren op te vangen.

Op 5 december 2024 was ik te gast bij Villa VdB op NPO Radio 1.

De feestdagen staan voor de deur, en de voorpret is voelbaar. We kijken uit naar momenten die ons vreugde en geluk brengen, van vakanties tot gezellige avonden met vrienden. Onderzoek gepubliceerd in Psychology Today laat zien dat anticipatie – of het nu gaat om het uitkijken naar een concert of een nieuwe aflevering van een favoriete serie – een constante bron van vreugde en dopamine biedt. Vooruitkijken naar deze mooie momenten maakt het leven in het nu lichter en aangenamer.

En dit geldt niet alleen voor mensen; ook dieren kunnen zich verheugen. Als ik van de bank opsta, begint mijn hond al te kwispelen. Trek ik ook nog mijn schoenen aan, dan rent hij vol opwinding naar de deur. Hij weet wat er gaat komen: een wandeling, een van zijn dagelijkse geluksmomentjes. Het verheugen daarop doet er niet voor onder.

In een grote kippenstal weten de hennen precies hoe laat de deur naar buiten open gaat. Maar voordat het zo ver is, zitten ze al klaar. Ze maken dan een uniek geluid dat bij een verheugmoment hoort. Zodra ze buiten zijn, gaan ze over in zachte, zangerige geluiden, de kenmerkende geluksgeluiden van kippen.

Wanneer dieren zich ergens op verheugen, betekent dat dus dat ze een geluksmoment verwachten. Voor ratten in een laboratorium is het creëren van dergelijke momenten een uitdaging. Ratten zijn creatieve, nieuwsgierige dieren die ook heel sociaal en speels zijn. Met behulp van nestmateriaal zoals stro kunnen ze verstopplekken maken. Een plastic balletje, waar de rat voer uit moet halen, lijkt op het foerageren in het wild. Een looprad zorgt ervoor dat ze voldoende lichaamsbeweging krijgen zonder veel ruimte in te nemen. 

Verheugen is de verwachting van een geluksmoment

In de Verenigde Staten probeerde een neurowetenschapper het op een andere manier. In plaats van de natuurlijke omgeving van ratten na te bootsen, leerden ze de knaagdieren in miniatuurauto’s rijden. ‘Hoewel de auto’s voor ratten ver van alles zijn wat ze in het wild tegenkomen, geloofden we dat autorijden een interessante manier vertegenwoordigt om te bestuderen hoe knaagdieren nieuwe vaardigheden verwerven.’

Onverwacht ontdekten de onderzoekers dat de ratten een intense motivatie hadden voor hun rijtraining, vaak in de auto sprongen en de “hefboommotor” startten voordat hun voertuig de weg op ging. Ze leerden stap voor stap hoe ze in de auto moesten klimmen en de hefboom in te drukken; daarna volgden moeilijkere taken zoals het sturen naar een specifieke bestemming.

De opwinding om in de auto te stappen groeide. Bij veel ratten viel de keuze om een ritje te maken of een traktatie te krijgen vaak in het voordeel van het autorijden—iets wat de onderzoekers niet hadden verwacht. De ratten vonden het echt leuk! Bovendien bleek dat hun opwinding over wat zou komen bijdroeg aan een optimistische levensinstelling.

Een sleutel tot welzijn

Anticipatie is niet alleen een bron van vreugde, maar ook een sleutel tot welzijn. De ratten in hun miniatuurauto’s laten ons zien dat welzijn niet eindigt bij overleven, maar begint bij het beleven. Dit vraagt ons om verder te gaan dan het traditionele denken over natuurlijk gedrag. Als we positief welzijn echt willen bevorderen, moeten we buiten de gebaande paden durven zoeken en verheugen erkennen als een volwaardig onderdeel van welzijn. Niet alleen het geluksmoment telt, maar ook de vreugde van het vooruitzien – voor mens én dier.

Dit artikel werd op 18 maart 2024 gepubliceerd op Joop.nl.

Staarten knippen bij biggen, kalfjes bij de moeder weghalen, eenden zonder zwemwater, het is dagelijkse praktijk in de intensieve veehouderij. De politiek kan iets doen aan dit soort misstanden, waar ook een groot deel van de Nederlandse bevolking vanaf wil. Op 19 maart beslist de Tweede Kamer hierover. Wat kan de veehouderij leren van de bescherming van proefdieren?

Decennialange kritiek op dierproeven heeft geleid tot strenge wettelijke eisen, op Europees en nationaal niveau. Wie een vergunning aanvraagt voor dierproeven moet eerst nagaan of vervanging van de dierproeven, vermindering van het aantal proefdieren of verfijning voor beter dierenwelzijn mogelijk is (de 3 V’s). Zo ja, dan is het verplicht die principes toe te passen. Daarna volgt een ethische afweging door een onafhankelijke commissie: weegt het nut voor de samenleving op tegen het leed van de proefdieren?

Kunnen deze principes de weg openen naar een dierwaardige veehouderij? Wat zou er gebeuren als we daar dezelfde 3 V’s zouden toepassen en een ethische afweging zouden maken? 

Vervanging

Eerst de vraag naar vervanging: is er een proefdiervrije methode om het onderzoeksdoel (bijvoorbeeld een nieuw medicijn vinden of de veiligheid van een stof testen) te bereiken? Zo ja, dan zijn de dierproeven verboden. Een alternatieve methode is bijvoorbeeld onderzoek met een klompje cellen, bestaande data of een computersimulatie.

Passen we dit toe op de veehouderij, dan is het doel: eiwitrijk voedsel produceren. Zijn daar alternatieven voor? Jazeker. Melk, vlees en eieren kunnen worden vervangen door onder andere peulvruchten en noten. Pas je het vervangingsprincipe toe op de veehouderij, dan zijn veehouders verplicht over te stappen op alternatieven, zoals het telen van eiwitrijke gewassen.

Vermindering

Vraagt een onderzoeksinstituut een vergunning aan voor het gebruiken van 800 proefdieren, dan wordt daar kritisch naar gekeken. Zijn die 800 dieren allemaal nodig? Zijn er ook betrouwbare conclusies mogelijk op basis van 400 dieren? Dan komt er enkel een vergunning om 400 dieren te gebruiken.

Als dierlijk eiwitten toch beperkt onderdeel van ons basisdieet zou blijven, dan zou de veehouderij verplicht moeten kijken naar vermindering van het aantal dieren. Hoeveel dieren hebben we nodig om voldoende voedsel te produceren voor Nederland of Europa? Moeten we wel massaal voor export naar andere continenten blijven produceren?

Verfijning

Verfijning houdt in: moeite doen voor het welzijn van de proefdieren. Dit kan bijvoorbeeld met pijnstilling of rustperiodes. Andere vormen van verfijning zijn: groepshuisvesting, bewegingsruimte, passend strooisel en speelelementen.

Pas je het begrip verfijning toe op de veehouderij, dan zie je ook hier een groot verschil. Fokzeugen en melkkoeien krijgen weinig rust tussen bevalling en inseminatie. Varkens hebben vrijwel nooit een modderspeelplaats. Uitloop voor kippen kom nog weinig voor. Koeien gaan lang niet meer altijd de wei in. Dat alles zou wel moeten bij het toepassen van verfijning.

Ethische afweging

De wetgever heeft bepaald dat dieren een intrinsieke waarde hebben die losstaat van hun nut voor de mens. Maar alleen voor proefdieren wordt een ethische afweging gemaakt. Zou je de dit veranderen, dan zou een ethische commissie zich buigen over de vraag: is de smaakbeleving (vlees, melk, eieren) van een X aantal consumenten het lijden en doden waard van een Y aantal dieren? Wij vermoeden dat het antwoord in veel gevallen ‘nee’ zou zijn.

Het 3V-principe en de ethische afweging toepassen op de veehouderij zou een goede eerste stap zijn naar een dierwaardige veehouderij.

Geschreven samen met Dr. Monique Janssens

Monique Janssens

Dr. Monique Janssens is ethicus, gespecialiseerd in dierenwelzijn en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO). Zij was al groen en duurzaam voor dat zo heette. Zij werkte voor organisaties als de Dierenbescherming, Universiteit Utrecht, het Goois Natuurreservaat, CAS International, World Animal Protection en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ook treedt zij op als Spreker voor de Levenden namen het Zoönomisch Instituut.